Ыдыктыг Библия: Даниил
Author: Институт перевода Библии
Date: 2020-09-07T22:41:37.495427+00:00

Ыдыктыг Библия

Ыдыктыг Библия

1. Ыдыктыг Библия

1. Даниил

1. Тайылбырлыг Словарь

2. Библейжи Эге Хемчеглер Таблицазы

3. Карталар

Ыдыктыг Библия

Ыдыктыг Библия
тыва дылда

Бирги үндүрүлге

Саналдар чоргузар адрес: ibt_inform@ibt.org.ru

ISBN 978-5-93943-163-7

© Институт перевода Библии, Москва, 2011

Эге сөс

Эргим номчукчулар! Силерниң мурнуңарда – Библия деп ыдыктыг номналдың тыва дылче бүрүн очулгазының баштайгы үндүрүлгези.

Библия деп чүл?

Библия болза янзы-бүрү шажын-чүдүлгелиг улустуң санап турары-биле, кижи төрелгетенниң төөгүзүнде эң өндүр улуг номнарның бирээзи. Библия – «номнар» дээн грек сөстен укталган, христиан чаңчылда (база чамдык кезектери-биле иудей болгаш мусульман чаңчылдарда) Ыдыктыг Бижилге деп хүлээп көрүп турар номнар чыындызы-дыр.

Библия ийи кол кезектен тургустунган:

1) Эрги Чагыг-керээ. Бо 39 номдан тургустунган чыынды Христостуң төрүттүнериниң оранчок мурнунда муң ажыг чыл дургузунда эрте-бурунгу еврей болгаш арамей дылдарга бижиттинген, ында Бурган биле еврей чоннуң аразында харылзааже кичээнгейни мөөңнээн. Бо чыындыже еврей чоннуң төөгүзү, израиль ниитилелдиң шажын-чүдүлге хоойлулары болгаш дүрүмнери, Бурганны алдаржыткан кайгамчык уран-чечен шүлүктер болгаш ырлар, мөргүлдер, ханы философчу боданыышкыннар, келир үе дугайында өттүр билген медеглелдер дээш өске-даа хөй чүүлдер кирип турар.

Баштайгы беш номну Моисейниң Беш ному азы Моисейниң Хоойлузу деп адаар. Еврейлерниң бурунгу төөгүзүнге Моисей деп кижиниң Бурган биле Ооң чонунуң аразынга дугуруштурукчу бооп күүсеткени онза чугула ролюн ынчаар демдеглээни ол. Оон аңгыда Эрги Чагыг-керээже Дээрги-Чаяакчының израильчилерге эжелеп алгаш, ээлеп чурттаар кылдыр бергени черге оларның амыдыралының дугайында база израиль чоннуң баштыңчылар, хааннарының чедиишкиннери болгаш буураашкыннарының дугайында бижээн номнар кирген. Ооң соонда Бурганны алдаржыдарынга база кижилерни мерген угаанныг боорунга өөредип турар бөлүк поэтиктиг номнар кирген. Эрги Чагыг-керээ Улуг болгаш Бичии Медээчилерниң (Дээрги-Чаяакчының сөзүн чонга медээлеп, ону Аңаа шынчы чоруун үревес кылдыр кыйгырар салымныг улустуң) номнары-биле дооступ турар.

2) Чаа Чагыг-керээ. Бо 27 номдан тургустунган чыынды Иисус Христостуң төрүттүнгениниң соонда, бистиң эраның 1-ги вегинде бурунгу грек дылга бижиттинген. Чаа Чагыг-керээниң кол өзээ – Иисус Христостуң, делегейниң Камгалакчызының амыдыралы, өөредии, өлүмү болгаш катап дирилгениниң дугайында төөгүп турар дөрт Буянныг Медээ болур. Оон «Элчиннерниң ажыл-чорудулгазы» деп номда Иисус дээрже көдүрлүп үне берген соонда, христиан ниитилелдиң баштайгы чылдарының дугайында база Ооң өөреникчилериниң Буянныг Медээни Рим империязынга канчаар нептередип эгелээниниң дугайында чугаалап турар. Оон аңгыда Чаа Чагыг-керээже Христостуң өөреникчилериниң христиан ниитилелдер болгаш хуу кижилерге оларның бүзүрелин деткиири-биле база Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг амыдырал дугайында сургаал кылыры-биле бижээн чагаалары кирген. Чаа Чагыг-керээниң сөөлгү ному – Иоаннга Бургандан Ажыдыышкын, ында символиктиг дыл ажыглап, Бурганның ам Аңаа удур туржуп турар күштерни долузу-биле тиилээрин илереткен.

Библияның тыва дылче очулгазы

Бо ыдыктыг ном бижиттинип тургустунганындан бээр, ону делегейниң дыка хөй дылдарынче очулдурган. Амгы делегейде чеди муңдан бичии-ле эвээш дылдар бар. Библияны бүрүнү-биле барык дөрт чүс бежен дылче, а ооң аңгы кезектерин ийи муң хире дылче очулдурган.

Бо номну Библия очулгазының институдунуң (БОИ) бөлүк ажылдакчыларыочулдуруп, редакторлаан. Бөлүк профессионал тыва чогаалчылардан болгаш очулга база библеистика эртемнериниң российжи болгаш даштыкы тускай эртемниглеринден тургустунган. Сөзүглел утка-шынар болгаш хевир талазы-биле хөй чадалыг шыңгыы хыналданы эрткен. Очулга бөлүүнүң кол сорулгазы болза еврей, арамей болгаш грек үндезин сөзүглелдерниң утказын шын дамчыдарытурган.Сөзүглелдиң чамдык черлериниң утказын шын билип аары дыка берге, чүге дээрге чамдык бурунгу сөстерниң утказы хөй үе эрткеш, уттундура берген азы Библияның амгы үедеги шинчилекчилериниң эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүктүң төөгүлүг болгаш культурлуг байдалын ылаптыг билиринге хамаарыштыр четпес чүүлдер бар бооп турар. Очулга бөлүү кол сорулганы боттандырары-биле янзы-бүрү арга-дузаны, ооң иштинде Библияның шаандагы болгаш амгы үедеги өске очулгалары-биле шүүштүрүлгелерни ажыглаан. Эң баштайгы утканы шын дамчыдарындан аңгыда, бис ол утканы амгы үедеги, улуска билдингир, аянныг-чараш чечен чогаал дылы-биле илередирин кызыткан бис. Ындыг-даа болза, бис очулгага номчукчуларның чамдыызынга эргижирээн ышкаш сагындырып болур сөстерни чамдыкта арттырар ужурга таварышкан бис, чүге дээрге ол сөстерниң амгы хевири чок болуп турар, оон аңгыда үе эртерге, ол сөстер катап база чоннуң ажыглап турары дириг тыва дылче эглип кирип шыдаар дээрзинге идегээн бис.

Бо Номнуң тыва дылче очулгазы 1990 чылдан эгелээш, барык чээрби чыл үргүлчүлеп келген. Ажыл чоруп турда, БОИ дараазында аңгы номнар болгаш Библиядан үзүндүлерниң шенелде үндүрүлгелерин кылган: Марктан Буянныг Медээ (1996 ч.), Лукадан Буянныг Медээ болгаш Элчиннерниң ажыл-чорудулгазы (1997 ч.), Иисустуң амыдыралы (Дөрт Буянныг Медээден үзүндүлер) (1997 ч.), Чаа Дугуржулга-чагыг (2001 ч.), Бичии уругларга Библия (2001 ч.), Эрте-бурунгу Израильден дөрт ном (2003 ч.), Моисейниң хоойлузу – Ыдыктыг ырлар – Угаадыглыг чугаалар (2005 ч.). Бүрүн Библияның очулгазынче киирер бетинде, үстүнде адаттынган шенелде үндүрүлгелерни шуптузун эде көрген. Очулга бөлүү ол үндүрүлгелерде эскертинген частырыгларны, кагдынган черлерни эткен. Оон аңгыда номчукчуларның саналдарын айтырганывыс түңнелинде, очулганың билдингир, ылаптыг болгаш аяннашкак боорун чедип аары-биле, чамдык терминнерни өскерткен бис. Чижээлээрге, шенелде үндүрүлгелерде «Дугуржулгачагыг» деп сөс бо үндүрүлгеде «Чагыг-керээ» деп, «белдир-крес» деп сөс «белдир-ыяш» деп, а «шүүгү» деп эргижирээн сөс «шииткел, шииткел чери» деп өскертинген.

Сөзүглелди эгелер болгаш шүлүктерге чарган хуваалда колдуунда Библияның орус Синодалдыг очулгазында чаңчыккан хуваалданы эдерип турар. Ынчалза-даа чамдык таварылгаларда болуушкуннарның утказын азы дес-дараалашкаан тыва дылга чүгле домактарның чурумун эде тургускаш, тода билип ап болур, ынчангаш ийи азы үш шүлүктүң дугаарлаашкынын каттыштырып каан болур (чижээ, Э. д. 2:2-3). Ол ышкаш Чаа Чагыг-керээниң Синодалдыг очулгазында чамдыкта тыва очулганың үндезини болган бижимелдерден орай тывылган грек дылда бижимелдерден алган шүлүктер база таваржып турар. Кажан ындыг шүлүктерни тыва очулгаже киирбейн, немелде тайылбырже киирген таварылгада, ийи азы үш шүлүктү база каттыштырып турар (чижээ, Лк. 9:55-56).

Хуу аттар болгаш чер аттарының хевирин орус Синодалдыг очулгага черле чоок кылдыр арттырарын кызыткан бис, чүге дээрге ол аттарның элээн хөйү тыва номчукчуга орус культура болгаш чечен чогаалбиле харылзаа дамчыштыр билдингир. Ындыг-даа болза, дараазында таварылгаларда аттың хевирин өскертири чугула деп санаан бис:

– аттың орус хевири ону адаарын бергедедип турар таварылгада (чижээ, Феглафелласар);

– орус очулганың бодунда чөрүшкектер барда, өскээр чугаалаарга, чаңгыс-ла ол еврей аттың элээн каш орус хевири таварышканда (чижээ, орус очулгада чаңгыс-ла ол кижиниң адын бир номда «Нимрод» деп, а өске номда «Немврод» деп бижээн);

– ол аттың орус хевири тыва номчукчуну еврей сөзүглелде чок бодалче сагыш алындырып турар болза (чижээ, Нойнуң биче оглу Хам хамнарга кандыг-даа хамаарылга чок).

Ындыг таварылгаларда аттың тыва хевирин еврей азы грек үндезин сөзүглелде хевири-биле чоокшулаштырып, аргалыг-ла болза, Библияның Синодалдыг очулгазынга чаңчыга берген номчукчуга ол ат таныттынгыр боор кылдыр арттырарын кызыткан бис. Ынчангаш «Хам» деп ат «Хаам», «Немврод» – «Нимрод», «Феглафелласар» – «Тиглат-Пилесер» апарган.

Орус Синодалдыг очулгада төнчүзүнде чымчак демдек салган хуу аттарныэрте-бурунгу еврей-даа, тывадаа дылдарда чымчадыр адавайн турарын барымдаалааш, элээн хөйындыг таварылгаларда аттарнычымчак демдек ажыглавайн бижээн бис. Чижээлээрге, Иезекииль эвес, а Иезекиил, Руфь эвес, а Руфдеп бижиттинген.

Дузалал аргалар

Очулга бөлүү бо үндүрүлгеде чамдык дузалал аргаларны немей ажыглаан. Ол немелделер Библияның үндезин сөзүглелиниң кезээ эвес, оларныбо бурунгу, чамдык черлеринде нарын Бижилгени билип аарынга дузаламчы кылдыр киирген. Ном бүрүзүнүң эгезинде турар киирилде номнуң кол темаларын тодарадып, ооң автору болгаш бижиттинген үезиниң дугайында допчузу-биле чугаалап турар. Сөзүглелди үзүндүлерниң утказын азы темазын айтып турар иштики эгелер дузазы-биле аңгылаан. Кол ужур-утказы өске номда база таваржып турар үзүндүлер мурнунда (чижээ, Буянныг Медээлерде азы Хаанныг чагыргалар болгаш Чылдар демдеглелдеринде) иштики эгелер аттарының адаанда скобкаларда айтыгларны немээн бис. Оон ыңай дараазында дузалал аргалар бар:

– Чергелешкек черлерже айтыглар

Арыннар кыдыгларында чергелешкек черлерже айтыглар Библияда ол-ла тема дугайында чугаалап, чаңгыс-ла ол сөс-домакты ажыглап турар, чок-ла болза демги черден цитата азы аллюзия болур өске черлерже айтып турар.

Иисус Христос болгаш Чаа Чагыг-керээниң бижикчилери Эрги Чагыг-керээниң шүлүктеринден цитаталарны болганчок-ла ажыглаар турганнар. Бо очулгада Эрги Чагыг-керээден цитаталарны курсив-биле демдеглээн болгаш арынның кыдыында Эрги Чагыг-керээниң сөзүглелинче айтыгныкылган. Чижээлээрге, Матфейниң бижээни Буянныг Медээниң 1:23-кү шүлүүнде Исайя медээчиниң номунуң 7:14-кү шүлүү таваржып турар. Номчукчу дараазында чүүлдү билип аар болза эки: Чаа Чагыг-керээниң бижикчилери колдуунда Эрги Чагыг-керээниң үндезин еврей сөзүглелин эвес, а ооң «Септуагинта» деп грек очулгазындан цитаталаар турганнар. Ынчангаш Чаа Чагыг-керээде чамдык цитаталар Эрги Чагыг-керээниң тыва дылче очулгазын үндезилеп кылган еврей сөзүглелден утка талазы-биле ылгалдыг. Курсивтээн кезектер хөй санныг айтыгларже эвес, а чүгле Эрги Чагыг-керээден дорт цитаталарже айтып турар. Бо эге сөстүң соонда Эрги болгаш Чаа Чагыг-керээлерниң бүгү номнарының аттарын хурааңгайлап бижээн даңзы кирген. Ол даңзы номчукчуга чергелешкек черлерже айтыглар болгаш Эрги Чагыг-керээден алган цитаталарны көргүскен айтылгаларны ажыглаарынга дузалаар.

– Немелде тайылбырлар (сноскалар)

Сөзүглелде сылдысчыгаш (*) таваржыр болза, арынның адаанда ол шүлүктүң утказынга хамаарышкан немелде тайылбыр барын көргүскени ол.Чамдык немелде тайылбырлар билдинмес аттарны, сөстерни база библейжи үелерниң культуразының онзагайларын тайылбырлап турар. Чамдыктары ук шүлүктүң болгу дег өске билиишкинин көргүзүп турар, а өскелери эрте-бурунгу бижимелдерде ылгалдыг номчуттунар черлерже айтып турар (эрте-бурунгу бижикчилер Библияны чара бижип тура, чамдыкта частырыглар кылып турган, ынчангаш очулга бөлүүнүң сорулгазы болза номнуң авторунуң бижээни эң бүзүрелдиг болгу дег хевирни сөзүглелче киирери болур).

– Словарь

Чамдык чугула, үргүлчү таваржыр сөстер база чаа чогааткан сөстер болгаш сөс каттыжыышкыннарының утказын номнуң соонда киирген словарьда тайылбырлап турар. Сөзүглелде ол сөстер одуруг кырында бичежек точка-биле демдеглеттинген (чижээ, ·Аллилуйя).

– Библейжи эге хемчеглер таблицазы

Таблицаже Чоокку Чөөн чүкке ажыглап турган деңзи хемчээлин, узуну болгаш ишкириниң эге хемчеглерин база оларның амгы үедеги дең үнелерин киирген. Сөзүглелде ол эрте-бурунгу эге хемчеглерни бичежек төгерик-биле демдеглээн (чижээ, °эфа).

– Карталар

Номнуң сөөлүнде библейжи үелерде Чоокку Чөөн чүктү тодарадып чураан карталар бар.

Түңнел

Библия болза делегейниң чечен чогаалының классиказы, ооң овур-хевирлери российжи болгаш европейжи уран чогаадылганың янзы-бүрү адырларында чугула черни ээлеп турар. Ынчаарга ол чүгле төөгү талазы-биле үнелиг документ боорундан аңгыда, ыдык-бедик ужур-уткалыг, чүге дээрге Библияда Дээрги-Чаяакчының кижи төрелгетен-биле харылзаазын, Бурганның улуска Бодун база Бодунуң күзелсоруун ажытканын бижээн болгай. Библияда биске Иисус Христостуң амыдыралы болгаш өөредииниң дугайында херечилээшкин илереттинген. Ыдыктыг Бижилгениң алыс ужуру ону чүгле төөгү тураскаалы кылдыр номчуур азы чогаал шынары дээш мактаар улуска эвес, а Чаяакчының бүгү улуска чүнү чугаалаксаанын билип аар күзел-биле номчуп турар улуска ажыттынар. Бо очулга тыва чонга Бурганның үнүн, Буянныг Медээниң четче-долузун дыңнадыр боор деп база Аңаа бүзүреп, ол медээ ёзугаар чурттаарынга дузалаар боор деп идегеп, ол дээш чүрээвис ханызындан мөргүп турар бис.

Библия очулгазының институду (БОИ) бо ыдыктыг Номнуң бүгү очулдурукчуларынга база редакторларынга улуу-биле өөрүп четтиргенин илередип тур. Институт ол ышкаш бо очулганы үндүреринге янзы-бүрү талазындан дуза каткан бүгү-ле кижилерге өөрүп четтирип тур.

Библия очулгазының институдунуң ажылдакчылары

Даниил

Даниил

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

Даниил медээчиниң ному

Киирилде

Даниилдиң ному еврей чон өске чоннарның бардам хааннарының араатанзыг дарлалының адаанга чораан үеде бижиттинген. Ындыг берге байдалда, автор номда бижиттинген чечен чугааларның болгаш көстүүшкүннерниң дузазы-биле номчукчуларның мындыг идегелин оттуруп турар: херек кырында Дээрги-Бурган-Чаяакчы ол дарлакчылардан-даа күштүг болгаш, адак сөөлүнде Бодунуң чонунга тиилелгени эккеп бээр.

Утказының аайы-биле номну ийи кол кезекке чарып болур.

1) Вавилонда Даниилдиң болгаш ооң эштериниң дугайында алды чугаа (1–6 эгелер). Ол чугааларда Бурганның чонунуң эң-не айыылдыг үелерде безин Дээрги-Чаяакчыга шынчы бооп артарының чугула херектиин онзалап демдеглеп турар. Чүге дээрге Бурган Аңаа бердинген улусту камгалап, а Ооң чагыргазын тооп көрбээннерни томаартып шыдаар.

2) Еврейлерниң өске чоннар аразында келир үезин ажытсын дээш, Даниилге Бурганның чорутканы көстүүшкүннериниң дугайында эгелер (7–12). Ол көстүүшкүннерде еврей чонну чагырар Чоокку чөөн чүктүң империяларының удаа-дараа солчуп кээрин символдар дузазы-биле көргүскен. Оон Дээрги-Чаяакчы «кижи амытан оглунга дөмей» онзагай Хаанны чорудуптарга, ол Хаанның эрге-чагыргазы бүгү чоннарга мөңгези-биле тургустунар.

Бо номнуң элээн кезии (Эзраның номунуу дег) еврей эвес, а арамей (азы халдей) дылда – вавилон болгаш перси империяларның күрүне дылында бижиттинген.

1

Дөрт аныяк израильчи Вавилонда

1^1Иудеяның хааны Иоакимниң чагыргазының үшкү чылында Вавилоннуң хааны Навуходоносор+ Иерусалимче кээп, хоорайны бүзээлеп алган+. 2Иудеяның хааны Иоакимни база Бурганның өргээзиниң эдилелдериниң чамдыызын Дээрги-Чаяакчы Навуходоносорнуң холунче киирипкен. Навуходоносор ол эдилелдерни Сеннаарже[*] аппаргаш, бодунуң бурганының өргээзинде эртине шыгжамырынче суп каан+.

3-4Вавилоннуң хааны израильчилерниң аразындан хаан азы ызыгууртан уктуг, четпес-дудуу эвес, арын-шырайы чараш, эртемче чүткүлдүг, угаангыр-сагынгыр, хаанның ордузунга албан-хүлээлге эрттиреринге тааржыр аныяк оолдар шилээш, оларны халдей дыл болгаш үжүк-бижикке өөредирин дүжүметтер даргазы Асфеназка дужааган. 5Хаан оларга хүн бүрүде чиир чемни, ижер араганы бодунуң аъш-чеминден аңгылап берип турзун деп дужааган. Олар үш чыл иштинде өөренгеш, ол хуусаа төнерге, хаанга бараан болуп эгелээр ужурлуг.

6Оларның аразында Иуданың аймаандан Даниил+, Анания, Мисаил болгаш Азария деп оолдар турган. 7Дүжүметтер даргазы оларга өске аттар берип каан чүве-дир: Даниилге – Белтешацар, Ананияга – Седрах, Мисаилге – Мисах база Азарияга – Авденаго деп ат тывыскан+.

8Даниил хаанның хандырганы чем-биле-даа, арага-биле-даа бодун бужартатпас деп ыяк шиитпирлеп алган[*]. Ынчангаш ол дүжүметтер даргазындан арыг эвес чем чивезин чөпшээрээрин дилээн+. 9Бурган дүжүметтер даргазын Даниилге энерел көргүзүп, ону кээргээр кылып каан+. 10Ол дарга Даниилге: «Мен дээрги хаанымдан коргар-дыр мен. Ол боду силерниң ижер-чиир аъш-чемиңерни айтып берген болгай. А бир эвес хаан, өске эш-өөрүңерге деңнээрге, силерниң арган-дорганыңарны эскерип каар болза канчаарыл? Ынчан мен силер дээш хаанымның мурнунга бажым-биле харыылаар апаар мен» – деп харыылаан.

11Даниил ынчан дарганың ону болгаш ооң үш өңнүүн кадарзын дээш томуйлап кааны таңныылга[*] мынча дээн: 12«Чалчаларыңар бисти шенеп көрүңерем. Он хонук иштинде биске чүгле ногаа, тараа болгаш сугдан өске чем бербейн көрүңер+. 13Ооң соонда хаанның хандырган аъш-чемин чип турар оолдар-биле бистиң арын-шырайывысты деңнеп көрүңер даан. Ооң түңнелинде чалчаларыңар бисти канчаарыңарны бодуңар билиңер».

14Таңныыл ооң дилээ-биле чөпшээрешкеш, дөрт оолду он хонук иштинде шенеп көрген. 15Он хонук эрткенде, олар, хаанның хандырган аъш-чемин чип турар оолдарга деңнээрге, чараш болгаш шыырак көстүр болган. 16Ол хүнден эгелээш, таңныыл оларга үндүрүп берген чем болгаш арага орнунга чүгле ногаа, тараа берип турган. 17Бурган ол дөрт оолга мерген угаан-сарыылды, бүгү эртемнерге чаяалганы хайырлап турган. А Даниилге янзы-бүрү дүштерни болгаш Бургандан көстүүшкүннерни тайылбырлап билир чаяанны база хайырлаан чүве-дир+.

18Хаанның айтып каан үези чедип кээрге, дүжүметтерниң даргазы оолдарны Навуходоносорга эккелген. 19Хаан олар-биле чугаалажып көөрге, бүгү оолдардан Даниилге, Ананияга, Мисаилге база Азарияга чедер улус чок болган. Ынчангаш оларны хаанга бараан болур ажылга киирип каан. 20Хаан кандыг-даа эртем талазы-биле чугаа чорударга, олар чурттуң бүгү илби-шидичилер болгаш караң көрнүрлеринден он катап угаанныг болган+.

21Даниил аңаа Кир хаанның чагыргазының бирги чылынга чедир ажылдаан чүве-дир+.

2

Хаанның дүжүн Даниилдиң тайылбырлааны

2^1Навуходоносор хааннаашкынының ийиги чылында дүштер көрген. Оон сагыш-сеткили хөлзээрге, удувастап калган+. 2Ынчан хаан бүгү халдей илби-шидичилерни, караң көрнүрлерни, чурагачыларны дүштерин тайылбырладып аар дээш кыйгыртып эккелген. Олар хаанның чарлыын ёзугаар ооң мурнунга чыглып келгеннер.

3Хаан оларга: «Мен дүш дүжедим. Ол дүжүмнүң утказын билип чадааш, дүвүрелге алзып тур мен. Ону тайылбырладып алыксап тур мен» – дээн.

4Халдейлер хаанга арамей дылга[*]: «Хаан мөңге назылазын!+ Чалчаларыңар биске дүжүңерни чугаалап бериңер, бис ону тайылбырлап көрээли» – дээннер.

5Хаан халдейлерге: «Мындыг чарлык үндүрүп тур мен[*]: бир эвес силер мээң дүжүмнү болгаш ооң утказын чугаалап бербес болзуңарза, силерни үзе-чаза шаап шаажылап каар, а бажыңнарыңарны үрегдеп каар эвеспе+. 6А бир эвес ол дүштү база ооң утказын чугаалап бээр болзуңарза, силерге мен белектер, шаңналдар берип, улуг хүндүткел көргүзер мен+. Ынчангаш дүжүмнү чугаалааш, ооң утказын илередиңер!» – деп харыылаан.

7Халдейлер катап база: «Хаан чалчалары биске дүжүн чугаалап берзин, бис ону ынчан тайылбырлаптар бис» – дээннер.

8Хаан мынча дээн: «Мен ылап билип тур мен. Мээң үндүрген чарлыым дыңнааш[*], силер үе чылдырып, шөйүп турар-дыр силер. 9Мээң дүжүмнү тайылбырлап бербес болзуңарза, силерни чаңгыс кеземче манап турарын+ билир болгай силер. Ынчангаш силер мени мегелеп, мээң мурнумга кажарлап, чүве өскерли бээр чадавас деп бодап турар-дыр силер. Баштай дүштү чугаалаңар! Ынчан мен ооң утказын билип турарыңарга бүзүрээр мен».

10Халдейлер хаанга: «Хаанның дужаалын күүседип шыдаар кижи чер кырындан тывылбас. Кажан-даа, кандыг-даа хаан ындыг айтырыгны илби-шидичилерден, караң көрнүрлерден, чурагачылардан айтырып чорбаан. 11Хаан кым-даа харыылап шыдавас нарын айтырыг салып турар-дыр. Аңаа харыыны чүгле бурганнар билир, а олар кижилер аразында чурттавайн турар болгай» – деп харыылаан. 12Ол сөстерни дыңнааш, хаан аажок ажынып-хорадап+, Вавилоннуң мерген угаанныгларын шуптузун өлүрүп каарын дужааган.

13Мерген угаанныгларны шаажылаарының дугайында чарлык үнүп келген. Даниилди өөрлери-биле кады узуткаар дээш дилеп турган. 14Хаанның шаажылакчыларының даргазы Ариох Вавилоннуң мерген угаанныгларын өлүрер дээш чедип кээрге, Даниил ооң-биле угаанныг болгаш эптиг чугаа кылган. 15Ол хаанның эргетенинден: «Хаан чүге ындыг кадыг чарлык үндүрген чоор?» – деп айтырган. Ариох Даниилге херектиң ужурун чугаалап берген. 16Ынчан Даниил хаанга баргаш, ооң дүжүнүң утказын тайылбырлаарынга боданыр үеден бээрин дилээн.

17Даниил бажыңынга келгеш, бүгү чүвени эштеринге – Ананияга, Мисаилге база Азарияга+ чугаалап берген. 18Дээрде саадаан Бургандан оларны кээргеп, чажытты ажыдарын база Вавилоннуң мерген угаанныглары-биле кады шаажылаттырарындан чайладырын эки дилээрин эштеринге ол чагаан. 19Дүне Даниилдиң дүжүнге ол чажыт ажыттынып келген. Ынчан Даниил дээрде саадаан Бурганны алгап-йөрээп, мынча дээн:

20«Бурганның адынга мөңге шагда алдар!

Ол мерген угаанныг болгаш күштүг-дүр.

21Кандыг-даа шаг-үелерни Ол ээлчештирип солуп турар,
хааннарны дүжүрүп, оларның орнунга чаа хааннарны көдүрүп турар+.

Угаанныгларга – мерген угаанны, чүве эндевестерге билигни берип турар-дыр.

22Ол ханы чажыттарны ажыдыптар,
дүмбей караңгыда чүү чажыртынганын билип каар;

Ол чырык-биле бүргеттинген+.

23Өгбелеримниң Бурганы, Сени мактап, алдаржыдып тур мен.

Чүгле Сен меңээ мерген угаанны болгаш күштү бердиң!

Бистиң дилээвисти хандырып, Сен меңээ ам харыы бердиң:

хаанның айтырып турган чүвезин Сен биске айтып бердиң».

24Ооң соонда Даниил Вавилоннуң мерген угаанныгларын шаажылаары-биле хаанның чорудупканы Ариохка чеде бергеш, мынча дээн: «Вавилоннуң мерген угаанныгларын шаажылава. Мени хаанга чедир, мен ооң дүжүн чугаалап берейн».

25Ариох ол-ла дораан Даниилди хаанга эккелгеш, илеткээн: «Иудеядан тудуп эккелген улустуң аразындан мен силерниң дүжүңер тайылбырлаар бир кижи тып алдым, хааным».

26Ынчан хаан Даниилден (азы Белтешацардан): «Сен шынап-ла мээң кандыг дүш көргенимни билгеш, ону тайылбырлап шыдаар сен бе?» – деп айтырган.

27Даниил хаанга мынча деп харыылаан: «Хаанның айтырып турар чажыдын аңаа мерген угаанныглар-даа, илби-шидичилер-даа, караң көрнүр улус-даа, чурагачылар-даа ажыдып шыдавас. 28Ынчалза-даа дээрде саадаан Бурган бар, чажыттарны Ол ажыдып билир+. Ол Навуходоносор хаанга келир үелерде чүү болурун баш бурунгаар чугаалап берген-дир+. Орун-дөжээңерге тамчыктанып удуп чыдырыңарда, силерниң дүжүңерге мындыг чүве кирген-дир. 29Силер орун-дөжээңерге чыда, келир үеде чүү болурун бодап турган-дыр силер. Ынчангаш чажыттарны ажыдар Бурган силерге келир үени көргүскен-дир. 30А меңээ ол чажыт бүгү өске улустан угаанныг боорумга эвес+, а силерге, о хааным, ол дүштүң утказын тайылбырлап берзин дээш база дүвүрелиңерниң үнген дөзүн билип алзын дээш ажыттынганы ол-дур.

31Хаан, силер дүжүңерде улуг көжээ көрген-дир силер – дендии улуг кылаңнааш көжээ, ооң хевири дыка сүртенчиг. 32Ол көжээниң бажы – арыг алдын, хөрээ болгаш холдары – мөңгүн, ишти болгаш дөңмектери – хүлерден бүткен. 33Чодалары – демир, таваңгайлары – демир болгаш дой холумактыг. 34Оон силер бир көрүптериңерге, кижиниң кандыг-даа киржилгези чокка, көжээниң кырынче дагдан хоорулган бир даш кээп дүшкеш, ооң демир болгаш дой холумактыг буттарын чуура дүшкен. 35Ынчан демир, дой, хүлер, мөңгүн болгаш алдын шупту тоглап баткаш, чайгы шаңда тараа саваңы дег апарган. Хат ол бүгүнү хадып аппаарга, чүү-даа артпайн барган-дыр. А көжээни чуура дүшкен даш улуг даг апаргаш, бүгү чер-делегейни дола берген.

36Дүш ындыг болган-дыр. А ам хаанга ооң утказын чугаалап берээли. 37Хаан, силер дээрге хааннарның хааны-дыр силер+. Силерге дээрде саадаан Бурган хааннаашкынны, эрге-чагырганы, күчү-күштү, ат-алдарны хайырлааш, 38кижилерни, черниң аңнарын, дээрниң куштарын каяа-даа чорааш, силерге чагыртыр кылдыр Ол берген-дир+. Алдын баш – силер-дир силер. 39Силерниң сооңарда өске хааннаашкын келир. Ол силерниинге четпес боор. Ооң соонда дараазында хүлер хааннаашкын+ бүгү чер кырын чагырар апаар. 40А дөрткү хааннаашкын демир дег быжыг болур+. Демирниң бүгү чүүлдерни чуура шаап, бузуп келири дег, ол хааннаашкын демгилерни шуптузун чылча шаап каар. 41Оон ыңай силер чартыын дойдан, чартыын демирден кылган таваңгайларны база бут салааларын көрген болгай силер, ынчаарга хаанныг күрүне ийи аңгылаттынган болур. Ында демирниң быжыының кезик-чамдыызы бар боорга, силер демирни дой-биле чартыктажып турар кылдыр көрген-дир силер. 42Буттарның салааларының чамдыызы демир, бир чамдыызы – дой, ынчангаш хааннаашкын чамдыкта быжыг, бир чамдыкта бустуучал болур-дур. 43Силерниң көргениңер демир дой-биле холушкак болганы дег, ол чоннарның салгалдары база төрелдежип каар. Ынчалза-даа демир биле дойнуң холумааның быжыг тудушпазы дег, олар чаңгыс эп болбас. 44Ол хааннарның үезинде өске чоннарның холунга кирбес, мөңге, бузулбас күрүнени дээрде саадаан Бурган тургузуп каар. Ол күрүне демги күрүнелерни шуптузун чылча шаап, узуткап каар+. А ол боду мөңгези-биле турар+. 45Ынчангаш кандыг-даа кижиниң киржилгези чокка, дагдан хоорулган даштың көжээ кырынче кээп дүшкеш, демирни, хүлерни, дойну, мөңгүннү болгаш алдынны чуура дүжүп каапканының утказы ол. Өндүр улуг Бурган ынчалдыр хаанга келир үени көргүскени ол-дур. Дүш ылап-ла ындыг болган, тайылбырлааны база бүзүрелдиг».

46Навуходоносор хаан Даниилдиң мурнунга хаваан черге дегзип, мөгейгеш+, аңаа далган-тараа өргүлү база чаагай чыттыг арага өргүлүн салырын дужааган+. 47Хаан Даниилге: «Силерниң Бурганыңар ылап-ла бурганнарның Бурганы-дыр!+ Хааннарның Тергиидекчизи-дир! Сен ол чажытты ажыдып шыдапкан болганыңда, сээң Бурганың чажыттарның Ажыдыкчызы-дыр!» – дээн. 48Ооң соонда хаан Даниилге эңмежок белек-селээн сунгаш, ону Вавилоннуң мерген угаанныгларының даргазы, Вавилон девискээрниң чагырыкчызы кылдыр депшидип каан. 49Хаан Даниилдиң дилээ-биле Седрахты, Мисахты база Авденагону Вавилон девискээрниң ажыл-агый башкарыкчылары кылып каан. А Даниил боду хаанның өргээзинге артып калган чүве-дир.

3

Алдын көжээ болгаш отка шаажылал

3^1Навуходоносор хаан бедии – алдан, дооразы – алды кыры дурттуг алдын көжээ кылдыргаш, ону Вавилон девискээринде Деира оргулаажынга+ тургузуп каан. 2Ооң соонда хаан бүгү дүжүметтерни, тус чер чагырыкчыларын, чөвүлекчилерни, акша-хөреңги кадагалакчыларын, шииткекчилерни, даргаларны, чурт баштыңнарын тургузуп алган көжээзин ыдыктаар ёзулалга кээп, чыглырынче кыйгырткан. 3Бүгү дүжүметтер, тус чер чагырыкчылары, чөвүлекчилер, акша-хөреңги кадагалакчылары, шииткекчилер, даргалар, чурт баштыңнары хаанның көжээзиниң мурнунга чыглып келгенде, 4медеглекчи ыыткыр мынча дээн: «Дыңнаңар, бүгү чоннар, аймактар болгаш төрел бөлүктер! 5Труба, эдиски, лимби, чадаган, чанзы, кеңгирге – бо бүгү хөгжүм үнүн дыңнап каг сал-ла, Навуходоносор хаанның тургузуп кааны алдын көжээге черге чедир мөгейип, кээп дүжер силер. 6Мөгейбес болгаш кээп дүшпес кижини чалын-оттуг суугуже киир октаптар!»+
7Труба, эдиски, лимби, чадаган, чанзы, кеңгирге болгаш өске-даа хөгжүм үннери чаңгыланып эгелээри билек, бүгү чоннар, аймактар болгаш төрел бөлүктер Навуходоносор хаанның тургузуп кааны алдын көжээге черге чедир мөгейип, кээп дүшкеннер.

8Ол үеде чамдык халдейлер иудейлерни хоптанып чеде берген+. 9Олар Навуходоносор хаанга мынча дээн: «Хаан мөңге назылазын!+
10-11Труба, эдиски, лимби, чадаган, чанзы, кеңгирге болгаш өске-даа хөгжүм чаңгыланып үнерге, бүгү чоннар, аймактар болгаш төрел бөлүктер алдын көжээге черге чедир мөгейип, кээп дүшсүн, а аңаа мөгейип кээп дүшпээн кижини чалын-оттуг суугуже киир октаптар деп бүгүдеге силер, хаан, чарлык үндүрген болгай силер. 12А Вавилоннуң ажыл-агыйын башкарарын дагзып кааныңар иудейлер+ – Седрах, Мисах болгаш Авденаго олар силерни дыңнавайн, силерниң бурганнарыңарга бараан болбайн, силерниң тургузуп каан алдын көжээңерге мөгейбейн турарлар-дыр».

13Ону дыңнааш, Навуходоносор аажок ажынып-хорадааш+, Седрах, Мисах болгаш Авденагону эккээрин дужааган. Оларны хаанга эккээрге, 14Навуходоносор айтырган: «Седрах, Мисах болгаш Авденаго! Силерни мээң бурганнарымга бараан болбайн, мээң тургузуп каан алдын көжээмге мөгейбейн турар дээр-дир, ол шын бе? 15Мындыг-дыр: труба, эдиски, лимби, чадаган, чанзы, кеңгирге болгаш өске-даа хөгжүм үннери чаңгыланып эгелээри билек, мээң кылганым алдын көжээге черге чедир мөгейип, кээп дүжеринге белен болуңар; ынчанмас болзуңарза, доп-дораан чалын-оттуг суугуже киир октаттырар силер! Ынчан кандыг бурган силерни мээң холумдан адырып шыдаарыл?»+

16-17Ынчалза-даа Седрах, Мисах болгаш Авденаго Навуходоносор хаанга: «О хаан! Силерге ол дугайында харыы бээривис албан эвес. Бистиң бараан болуп чоруур Бурганывыс суугунуң одундан-даа, силерниң холуңардан-даа бисти адырып шыдавас деп бе? 18Бир эвес адырып албас-даа болза, дөмей-ле, хаан, билип алыңар: силерниң бурганнарыңарга бараан болбас бис, силерниң тургузуп каан алдын көжээңерге-даа мөгейбес бис» – деп чугаалаан.

19Ынчан Навуходоносор Седрах, Мисах болгаш Авденагога оон-даа артык ажына бээрге, ооң арны хуула берген+. Ол суугуну ооң мурнунда турганындан чеди катап изиг кылдыр одаарын дужааган. 20Бодунуң шерииниң эң шыырак дайынчыларынга Седрах, Мисах болгаш Авденаго оларны хүлүп-шарааш, чалынныг отче киир октаптарын дужааган. 21Шериглер оларны хүлүп-шарааш, хөйлең, бөрт болгаш өске-даа идик-хеви-биле олчаан отче киир октапкан. 22Хаанның коргунчуг чарлыын ёзугаар суугуну эмин эрттир изидир одап каанындан, Седрах, Мисах болгаш Авденагону шаажылаар яланы күүседип турган улус боттары безин чалбыыштан өрттенип өлүп калган. 23Седрах, Мисах болгаш Авденагону үжелдирзин хүлүглүг хевээр отче октапканнар[*].

24Хенертен Навуходоносор хаан кайгаанындан далаш-биле туруп келгеш, чөвүлекчилеринден айтырган: «Бис суугуже үш хүлүглүг кижи октапкан болгай бис але?»

«Ийе, шак-ла ындыг, хаан» – деп харыылааннар.

25Ол мынча дээн: «А мен от ортузунда хостуг кылаштажып турар каң кадык дөрт кижи көрүп тур мен+. Дөрт дугаар кижи Бурганның бир оглунга дөмей-дир». 26Навуходоносор чалбыышталып турар оттуг черге чоокшулап келгеш: «Седрах, Мисах болгаш Авденаго, Дээди Өрүкү Бурганның чалчалары!+ Оон үнүп келиңерем!» – деп кыйгырган. Ынчан Седрах, Мисах болгаш Авденаго от аразындан үнүп келгеннер. 27Даргалар, тус чер чагырыкчылары, чөвүлекчилер, хаанның дүжүметтери чыглып келгеш, көөрге, ол үш кижиге от дегбээн, бажының дүктери өрттенмээн, идик-хеви бүдүн, олардан өртеңзиг чыт безин келбес болган.

28Навуходоносор хаан мынча дээн: «Седрах, Мисах болгаш Авденагонуң Бурганынга алдар! Ол Бодунуң төлээзин чорудупкаш, Аңаа идегээн чалчаларын камгалап алган-дыр. Олар хаанның дужаалын тооваан, боттарының амы-тынын бодаваан – бодунуң Бурганындан өске кандыг-даа бурганга бараан болбаан, мөгейбээн. 29Бүгү чоннарга, аймактарга болгаш төрел бөлүктерге мээң үндүрген дужаалым бо-дур: кым Седрах, Мисах болгаш Авденагонуң Бурганын бак сөглээр болдур, ол кижини үзе-чаза кезип шаажылаар, ооң бажыңын узуткап каар!+ Чүге дээрге ол Бургандан өске кандыг-даа бурган ынчаар камгалап шыдавас». 30Ооң соонда хаан Седрах, Мисах болгаш Авденагога Вавилон девискээринге бедик эрге-дужаалдарны берип, депшиткен чүве-дир.

Хаанның кескен ыяш дугайында дүжү

31Навуходоносор хаанның чер кырында бар бүгү чоннарга, аймактарга болгаш төрел бөлүктерге үндүрген чарлалы бо-дур:

Силерге амыр-тайбың доктаазын!+
32Дээди Өрүкү Бурганның менче
чоруткан кайгамчыктыг чүүлдер болгаш онзагай демдектерин силерге
тоожуп бээрин шиитпирледим.

33Ооң чоруткан демдектери өндүр улуг,

Ооң кылган кайгамчык чүүлдери күштүг!

Ооң хааннаашкыны – мөңге быжыг,

Ооң эрге-чагыргазы – бүгү салгалдар кырында турар!+

4

4^1Мен, Навуходоносор, бодумнуң бажыңымга амыр-шөлээн чурттап, ордумга аас-кежиктиг тамчыктанып чордум. 2Ынчалза-даа мен дүш дүжээш, аажок корткан мен. Удуп чыда, дүжүмде көргеним болуушкуннар дыка сүрээденчиг болду+. 3Мээң ол дүжүмнү тайылбырлап берзин дээш, Вавилоннуң бүгү мерген угаанныгларын бодумнуң мурнумга чыып эккээрин дужааган мен. 4Бүгү илби-шидичилер, караң көрнүрлер, чурагачылар, мерген угаанныг халдейлер чедип келген. Дүжүмнү оларга чугаалап бээримге, кым-даа тайылбырлап шыдаваан+. 5Адак сөөлүнде Даниил чедип келди (мээң бурганымга тураскаадып, ону Белтешацар деп адаар)+ – ол кижи ыдыктыг бурганнарның сүлдезин эдилээн болду+. Мен аңаа дүжүмнү мынчаар чугаалап бердим:

6«Илби-шидичилерниң даргазы Белтешацар! Сени ыдыктыг бурганнарның сүлдезин эдилээн деп билир мен, сен кандыг-даа чажытты чииги-биле ажыдып шыдаар сен. Ынчангаш меңээ чугаалап берем, көрген дүжүмнүң утказы чүл? 7Удуп чыда, мындыг дүш көрдүм. Чер-чурттуң ортузунда бедик ыяш өзүп турар+ – 8кончуг улуг, күчүлүг ыяш, бедии дээрде чедип турар, черниң ужу-кыдыынга чедир көстүп турар; 9сырый бүрүлерлиг, бүгүдени чемгериптер эңмежок кат-чимистиг. Ооң хөлегезинде – черниң аңнары, будуктарында – дээрниң куштары чурттап турар, бүгү амылыг амытан оон аштанып-чемненип турар.

10Оон ыңай дүжүмде көөрүмге, дээрниң ыдыктыг хайгааракчы төлээзи дүжүп келгеш, 11дыңзыг үн-биле мынча деп турду: „Ыяшты ужургаш, будуктарын кезиңер, бүрүлерин үзе соккаш, кат-чимизин тө силгиңер. Ооң хөлегезинден аңнар дезип чорутсун, будуктарындан куштар ужа берзин. 12Оон черге чүгле дазылдарлыг төжек артсын, оъттуг ховуга ол төжек демир болгаш хүлер-биле кинчилетсин. Дээрниң чаъс-шалыңы-биле шыгыттынзын, ооң үүлези черниң оъдунуң аразынга аңнар-биле артары болзун. 13Кижи медерелин ол чидирипкеш, аң-меңниң угаан-чүрээн эдилээр, ынчалдыр чеди чыл[*] эртер. 14Бо дужаал – дээрниң ыдыктыг хайгааракчыларының шиитпири-дир! Бүгү амылыглар оон билип алзын: кижи күрүнелериниң кырынга Дээди Өрүкү Бурган эрге-чагыргалыг. Хааннаашкынны Ол берип турар+, күзээр болза, эң-не кудуку барасканны-даа хаан кылдыр көдүрер“.

15Мен, Навуходоносор хаан, шак мындыг дүш көрдүм. А сен, Белтешацар, ол дүштү тайылбырлап чугаалап бер. Чүге дээрге мээң күрүнемде чаңгыс-даа мерген угаанныг кижи ооң утказын чугаалап шыдавас-тыр+. А сен ону шыдаар сен, чүге дээрге сен ыдыктыг бурганнарның сүлдезин эдилээн болгай сен».

16Даниил, азы Белтешацар, кезек када аңгадай берген – ооң бодалдары дүвүренчиг болган. Хаан аңаа: «Белтешацар! Ол дүш болгаш ооң утказы сени дүвүретпезин» – дээрге, Белтешацар мынча деп харыылаан:

«Дээрги хааным! Ындыг дүш силерниң дайзыннарыңарга дүжеттинип, ооң утказы оларга хамааржыр турган болза+. 17Силерниң көргениңер бедии дээрде чедип турар, черниң ужу-кыдыынга чедир көстүп турар кончуг улуг, күчүлүг ыяш, 18сырый бүрүлерлиг, бүгүдени чемгериптер эңмежок кат-чимистиг, адаанда – черниң аңнары, будуктарында – дээрниң куштары чурттап турар, бүгү дириг амытан оон аштанып-чемненип турар ыяш дээрге, 19о хааным, силер-дир силер. Силер улуг болгаш күчүлүг силер: силерниң ат-алдарыңар дээрге чедир өскен, а силерниң эрге-чагыргаңар черниң ужу-кыдыынга чедип турар+. 20Хаан көөрге, дээрниң ыдыктыг хайгааракчызы дүжүп келгеш, мынча деп турган: „Ыяшты ужургаш, узуткап кааптыңар, оон черге чүгле дазылдарлыг төжек артсын, оъттуг ховуга ол төжек демир болгаш хүлер-биле кинчилетсин. Дээрниң чаъс-шалыңы-биле шыгыттынзын, ооң үүлези черниң оъдунуң аразынга аңнар-биле артары болзун. Ынчалдыр чеди чыл* эртер“.

21Дээрги хааным, Дээди Өрүкү Бурган силерге кандыг үүле онааганын көргүзүп турары ол-дур. 22Силерни кижилер аразындан сывырыптар, силер черлик аң-мең аразынга чурттап, мал ышкаш оът оъттаар, дээрниң чаъс-шалыңы-биле шыгыттынар силер. Ынчалдыр чеди чыл* эртерге, кижи күрүнелериниң кырынга Дээди Өрүкү Бурган эрге-чагыргалыг-дыр деп билип каар силер: күзээн кижизинге хааннаашкынны Ол берип турар. 23Ынчалза-даа ол ыяштың дазылдарлыг төжээн арттырып каарын дужааган болгай. Ынчап кээрге, кажан силер бүгү эрге-чагырга дээрде саадаан Бурганга хамааржыр деп чүвени билип каарыңарга, силерге хааннаашкыныңарны эгидип бээр-дир. 24Ынчангаш, хааным, мээң сүмем силерге таарымчалыг болзун: бачыттарыңарны чөптүг херектер-биле, кем-бурууңарны түреңги улуска ээ көрүүшкүн-биле эдип алыңар+. Ынчан, канчап билир, силерниң амыр-шөлээн амыдыралыңар уламчылаар чадавас+».

25Ол бүгү Навуходоносор хаанга мынчалдыр таварышкан. 26Он ийи ай эрткенде, хаан Вавилонда ордузунга селгүүстеп чораан. 27«Бо-дур, өндүр улуг Вавилон – найысылалым – деп, хаан чугаалаан. – Ону мен күчү-күжүм-биле бодумнуң ат-алдарымга тураскаадып тудуп каан мен!»

28Ол сөстерни чугаалап четтикпээнде, дээрден үн дыңналган: «Бээр дыңна, Навуходоносор хаан! Хаан эргеңни казыттырган сен. 29Сени кижилер аразындан сывырыптар, черлик аң-мең аразынга чурттаар сен. Мал ышкаш оът оъттаар сен. Ынчалдыр чеди чыл[*] эртерге, кижи күрүнелериниң кырынга Дээди Өрүкү Бурган эрге-чагыргалыг-дыр деп билип каар сен: күзээн кижизинге хааннаашкынны Ол берип турар».

30Ол-ла дораан бүгү чүве Навуходоносор-биле ынчалдыр болу берген. Ону кижилер аразындан сывырыпкан, ол мал ышкаш оът оъттап, дээрниң чаъс-шалыңы-биле шыгыттынып турган. Бажының дүгү эзирниң чүглери дег[*], дыргактары куштуу дег кылдыр өзүп калган.

31Ол хуусаа эрте бээрге, мен, Навуходоносор, караамны дээрже угландырыпкан мен – ынчан угаан-медерелим менче катап эглип келген. Мен Дээди Өрүкүнү алдаржыдып, мөңге дириг Бурганны алгап-мактадым: Ооң эрге-чагыргазы – мөңге чагырга-дыр, Ооң хааннаашкыны – бүгү салгалдар кырында турар+. 32Чер-делегейниң бүгү чурттакчылары Ооң мурнунга чүү-даа эвес-тир+; дээрниң күштери-биле-даа, черниң чурттакчылары-биле-даа Ол канчалдыр күзей-дир, ынчалдыр кылыр. Ооң холун кым-даа доктаатпас, «Ынчап болбас!» деп кым-даа чугаалавас+. 33Ол өйде угаан-медерел менче эглип келген; бодумнуң хаан алдар-хүндүм болгаш күчү-күжүм база менче эглип келген. Чөвүлекчилерим болгаш дээди ызыгууртаннарым мени хүлээп аарга, мен катап хаан апардым+. Мээң күчү-шыдалым мурнукузундан-даа артык улгаткан. 34Ам мен, Навуходоносор, Дээрниң Хаанын алдаржыдып, Аңаа мактал болгаш хүндүткел көргүзүп тур мен:

Ооң бүгү ажыл-чорудулгазы ылап шынныг,
Ооң оруктары чөптүг;
Ол турамык менээргектерни томаартып шыдаар.

5

Валтасарның дою болгаш ханада бижик

5^1Бир катап Валтасар хаан+ бодунуң муң дээди ызыгууртанынга дой кылгаш+, олар-биле кады арага ижип турган. 2Эзирип калгаш, Валтасар өгбези Навуходоносорнуң Иерусалимде Бурганның өргээзинден ап алганы алдын болгаш мөңгүн саваларны+ эккээрин дужааган: хаан, ооң ызыгууртаннары, кадайлары болгаш кул-кадайлары ол савалардан арага ишсиннер дээн. 3Иерусалимде Бурганның өргээзинден келген алдын саваларны эккээрге, хаан, ооң ызыгууртаннары, кадайлары болгаш кул-кадайлары ол савалардан арага ижип эгелээн. 4Олар араганы ишпишаан, боттарының алдын, мөңгүн, хүлер, демир, ыяш болгаш даш бурганнарын алдаржыдып турганнар+.

5Хенертен кижи холунуң салаалары көстүп келгеш, хаанның ордузунуң чугайлап каан ханазынга чырыткы дужунга бир чүве бижип эгелээн. Хаан бижип турар холду көрүп каан – 6ооң арны агарып, аажок корга берген, балдыры сириңейнип, дискектери бот-боттарынга үскүлежи берген+. 7Хаан дыңзыг үн-биле алгырыпкаш, илби-шидичилерни, чурагачыларны база караң көрнүрлерни эккээрин дужааган+. Ол Вавилоннуң мерген угаанныгларынга чугаалаан: «Кым ол бижикти номчупкаш, утказын тайылбырлаптарыл, ол кижиге каас-коя хепти кедиргеш, мойнунга алдын илчирбежигеш суп бээр мен. Ол кижи күрүнеде үш дугаар улуг эргелиг кижи боор». 8Хаанның бүгү мерген угаанныглары чедип келгеш, ол бижикти номчуп-даа, утказын тайылбырлап-даа чадап кааннар+. 9Ынчан кортканындан Валтасар хаанның арны оон-даа агарып калган, а ооң ызыгууртаннары аңгадай берген.

10Хаан болгаш ооң ызыгууртаннарының чүнү чугаалажып турарын билип кааш, кадын дой болуп турган черге чедип келгеш, мынча дээн: «Хаан мөңге назылазын!+ Бодалдарыңар дүвүревезин, арныңар агарбазын. 11Ыдыктыг бурганнарның сүлдезин эдилээн+ бир кижи силерниң күрүнеңерде чурттап чоруур болгай. Силерниң өгбеңерниң хааннаашкынының үезинде-ле, ооң чырык угаан-сарыылы, бурганнарның мергени-биле дөмей мергени билдингир турган чүве-дир. Силерниң өгбеңер, Навуходоносор хаан, ону илби-шидичилерниң, караң көрнүрлерниң, чурагачыларның болгаш өске-даа мерген угаанныг халдейлерниң даргазы кылып каан турган-дыр+ – хаан боду, силерниң өгбеңер аан! 12Даниилдиң (ону хаан Белтешацар деп база адап турган)+ угаан-сарыылдыы, чүве билири чүнүң-биле-даа деңнеттинмес, дүш билири шыырак, утказы билдинмес чажыт болгаш нарын тывызык чүүлдерни тайылбырлаары эки. Даниилди кыйгырып эккелзин – ол тайылбырлап бээр+».

13Даниилди ооң мурнунга эккээрге, хаан аңаа мынча дээн: «Мээң хаан өгбемниң Иудеядан үндүрүп эккелгени улус-биле кады келген Даниил дээрзи сен сен бе? 14Сени ыдыктыг бурганнарның сүлдезин эдилээн, чырык угаан-сарыылдыг болгаш аажок мерген угаанныг деп дыңнадым. 15Бо-дур, мерген угаанныгларны, илби-шидичилерни меңээ бо бижикти номчуп, ооң утказын тайылбырлап берзин дээш чалап эккээрге, олар чүнү-даа чугаалап шыдавас болдулар. 16А сени мен билдинмес чажыт болгаш нарын тывызык чүүлдерни дыка тайылбырлаар кижи деп дыңнадым. Бир эвес сен бо бижикти номчупкаш, утказын тайылбырлап бээр болзуңза, сеңээ каас-коя хеп кедиргеш, мойнуңга алдын илчирбежигеш суп бээр мен. Ынчан сен күрүнеде үш дугаар улуг эргелиг кижи боор сен».

17Даниил хаанга мынчаар харыылаан: «Белектерни бодуңарга арттырып алыңар, шаңналдарны өске улуска бериптиңер+. Мен ол чокка-ла хаанга ол бижикти номчааш, утказын чугаалап бээр мен. 18О хаан! Силерниң өгбеңер Навуходоносорга Дээди Өрүкү Бурган эрге-чагырганы, өндүр улуг чорукту болгаш алдар-хүндүнү берген-дир. 19Бурган ону ындыг өндүр улуг кылып каан боорга, ооң мурнунга бүгү чоннар, аймактар болгаш төрел бөлүктер кортканындан сириңейнип турганнар. Навуходоносор хаан күзээр болза – өлүрүп шиидип каар, күзээр болза – өршээп, дириг арттырып каар, күзээр болза – өрү көдүрер, күзээр болза – куду бадырып каар турган. 20Оон ол эмин эрттир чоргаар болгаш хоолургак апаргаш, хаан дүжүлгезинден дүжүрткен, алдар-хүндүзүн оскунган+. 21Ону кижилер аразындан сывырыпкан, ооң угаан-медерели аңныы дег апарган. Ол черлик элчигеннер аразынга чурттап, мал ышкаш, оът оъттап, дээрниң чаъс-шалыңы-биле шыгыттынып турган. Адак сөөлүнде ол мону билип алган: кижи күрүнелериниң кырынга Дээди Өрүкү Бурган эрге-чагыргалыг болур, күзээн кижизинге хааннаашкынны Ол берип турар+.

22А силер, Валтасар, ооң салгакчызы, ол бүгүнү билир хиреңерде, чүге чүрээңерни томаартып албаан силер? 23Силер дээрниң Дээргизинге удурланып, менээргенген силер: Ооң өргээзинден келген саваларны силерге эккеп бээрге, бодуңарның ызыгууртаннарыңар, кадайларыңар болгаш кул-кадайларыңар-биле ол савалардан арага ижип орар-дыр силер. Силер мөңгүн, алдын, хүлер, демир, ыяш болгаш даш бурганнарыңар мактап орар-дыр силер, а олар чүнү-даа көрбес, дыңнавас, билбес чүвелер-дир! Силерниң амыдыралыңар тыныжын болгаш салым-чолуңарны башкарып орар+ Бурганны алдаржытпаан силер+. 24Ынчангаш бо холду Ол чорудупкан, сөстерни Ол бижээн.

25Мында мынча деп бижээн-дир: МЕНЕ, МЕНЕ, ТЕКЕЛ, ПАРСИН. 26Ону чазарга, мынча дээн-дир: МЕНЕ – Бурган силерниң хааннаашкыныңарның хуусаазын санааш, ону төнген деп түңнээн. 27ТЕКЕЛ – Силерни деңзилээрге, эмин эрттир чиик болган-дыр силер+. 28ПЕРЕС – Силерниң чагырган күрүнеңерни чаргаш, мидийлер биле перстерге берипкен»[*].

29Ону дыңнааш, Валтасар дужаал үндүрүптерге, Даниилге каас-коя хепти кедирипкеш, ооң мойнунга алдын илчирбежигешти суккаш, күрүнеде үш дугаар улуг эргелиг кижи деп чарлапкан чүве-дир. 30Ол-ла дүне халдей хаан Валтасар өлүртүп каан.

31Дарий деп мидий уктуг кижи хаан апарган+. Ынчан ооң хары алдан ийи турган чүве-дир.

6

Арзылаңнарлыг оңгар

6^1Дарий бүгү күрүнени башкарары-биле 120 дүжүметти томуйлаарын шиитпирлээн, 2а оларны удуртур кылдыр үш чагырыкчыны (оларның аразында Даниилди) соңгуп каан. Дүжүметтер чагырыкчыларга ажылын илеткеп турар, а хаан шүүдеп, чардыгып турбас. 3Ол хамык дүжүметтерниң болгаш чагырыкчыларның аразындан Даниил ылгалып турган, чүге дээрге Даниилдиң сүлдези бедик турган. Ынчангаш хаан ону бүгү күрүнени башкарар кылдыр депшидерин бодап турган чүве-дир+. 4Ол аразында өске чагырыкчылар болгаш дүжүметтер Даниил күрүнениң ажыл-агыйын канчаар чорудуп турарын хайгаарап, аңаа кем-буруу дилеп эгелээн. Ынчалза-даа Даниилди чемелепки дег чүү-даа тыппааннар, чүге дээрге Даниил бүгү чүвени шынчызы-биле кылыр болгаш, ооң мегези-даа, частырыы-даа чок турган+. 5Ынчан олар: «Даниилге удур чүнү-даа тыппас-тыр бис. Ооң бодунуң Бурганының хоойлу-дүрүмнерин сагып турарын буруу кылдыр санаар эвес бис?» – дээннер. 6Ол чагырыкчылар болгаш дүжүметтер шупту бөлүү-биле хаанга келгеш, мынча дээннер: «Дарий хаан мөңге назылазын!+
7Чурттуң баштыңнары, чагырыкчылар, дүжүметтер, чөвүлекчилер, тус чер чагырыкчылары – бис шупту хаан мындыг хоруг кылгаш, чарлык үндүрер болза эки деп бодап тур бис: үжен хонук дургузунда кым-даа бургандан азы кижиден диленип, чалбарывазын. Чүгле силерден, о хаан, дилеглер кылып болур. Кым ол хоругну үрээр болдур, ол кижини арзылаңнарлыг оңгарже киир октаптар! 8Ындыг хоругну кылып каап көрүңер, о хаан, чарлыктан үндүрүп калыңар – өскертип болбас+, мидийлер биле перстерниң хоойлузун үреп болбас чарлыктан».

9Дарий хаан олар-биле чөпшээрешкеш, ындыг чарлыкты үндүрүп каан.

10Ынчалза-даа Даниил, ындыг чарлык үнгенин билип тура-ла, бажыңынга чанып келгеш, үстүкү өрээлиниң Иерусалимче көрүнген соңгазының мурнунга+, биеэде дег, дискек кырынга олуруп алгаш, хүнде үш катап тейлеп, бодунуң Бурганын алдаржыдып мөргүп турган+. 11Чагырыкчылар болгаш дүжүметтер шупту бөлүү-биле аңаа чедип келгеш, бодунуң Бурганынга чаннып мөргүп турган Даниилди көрүп кааннар. 12Ынчан олар хаанга баргаш: «О хаан! Силер чарлык үндүрген болгай силер: бир эвес үжен хонук дургузунда кым-бир кижи бургандан азы кижиден, силерден өске, диленип чалбарый бээр болза, ол кижини арзылаңнарлыг оңгарже киир октаптар» – деп сагындырганнар.

Хаан: «Ийе, ол дээрге хажыдып болбас чарлык, мидийлер биле перстерниң үреп болбас хоойлузу-дур!» – деп харыылаан.

13Олар ынчан хаанга: «А Иудеядан тудуп эккелген улустуң бирээзи Даниил силерни-даа тооп көрбейн, силерниң үндүрген хоруглуг хоойлуңарга-даа чагыртпайн турар: ол хүнде үш катап мөргүп турар-дыр» – деп чугаалааннар+. 14Ону дыңнааш, хаан аажок муңгарап хомудааш, Даниилди камгалап каар деп бодап алган: хүн ашкыже дээр, ону канчаар камгалап аарының аргазын боданып келген. 15Ынчан демгилери бөлүү-биле хаанга чедип келгеш: «Бодуңар билир болгай силер, хаан: мидийлер биле перстерниң хоойлузун ёзугаар хаанның үндүргени кандыг-даа чарлыкты азы хоойлуну күш чок болдурбас» – дээннер.

16Ынчан хаан Даниилди эккелгеш, ону арзылаңнарлыг оңгарже киир октаптарын дужааган. Ол Даниилге мынча дээн: «Соксаал чокка бараан болуп чорууруң Бурганың сени камгалап-ла алыр болзунам!» 17Даниилдиң үүлези өскерилбезин дээш, оңгарның аксын даш-биле дуй салып кааш, хаан бодунуң таңмазы-биле база дээди ызыгууртаннарының таңмалары-биле ону таңмалап каан+. 18Хаан бодунуң ордузунче чана бергеш, аъш-чем-даа чивейн, хөглевейн-даа, удуп чыдып алган, ынчалза-даа ооң уйгузу келбээн.

19Даартазында даң бажында хаан тургаш, арзылаңнарлыг оңгарже далажыпкан. 20Даниилди суп каан оңгарга чедип келгеш, хаан дүвүрел-биле кыйгырган: «Дириг Бурганның чалчазы, Даниил! Соксаал чокка бараан болуп чорууруң Бурганың сени арзылаңнардан камгалап шыдады бе?»

21Ынчан Даниил хаан-биле чугаалажы берген: «Хаан мөңге назылазын!+
22Мээң Бурганым Бодунуң төлээзин чорудуптарга, ол арзылаңнарның аастарын дуй тудуп каарга, олар меңээ дегбеди. Бурганның мурнунга мээң кандыг-даа буруум чок болгай. А силерниң мурнуңарга база, хаан, кандыг-даа кем-буруу кылбаан болгай мен».

23Даниил анаа боорга, хаан дыка өөрээн, ынчангаш ону оңгардан уштуп эккээрин дужааган. Даниилди оңгардан уштуп эккээрге, ол шуут бүдүн-бүрүн болган+ – чүге дээрге ол бодунуң Бурганынга идегээн-дир. 24Хаан Даниилди хоптанып келген улусту эккелгеш, оларны кадайлары болгаш ажы-төлү-биле кады арзылаңнарлыг оңгарже киир октаптарын дужааган+. Оңгарның дүвүнге дүжүп четпээнде-ле, арзылаңнар оларже шурай бергеш, үсперлеп каапкан+.

25Ынчан Дарий хаан чер кырында бар бүгү чоннарга, аймактарга болгаш төрел бөлүктерге мынча деп бижип каан:

1. «Силерге амыр-тайбың доктаазын!+
26Мээң чарлыым мындыг: меңээ чагыртып турар бүгү күрүнемде шупту улус Даниилдиң Бурганын хүндүлеп, Оон кортсун! Чүге дээрге Ол – дириг, мөңге амыдыраан Бурган-дыр, Ооң хааннаашкыны кажан-даа узуткаттырбас, Ооң чагыргазы төнчү чок+. 27Ол камгалаар болгаш айыылдан адырар, дээрге болгаш черге кайгамчык чүүлдерни болгаш онзагай демдектерни чаяар+. Ол Даниилди арзылаңнардан камгалаан».

28Ынчалдыр Даниил Дарийниң база перс хаан Кирниң хааннаашкыннарының үелеринде+ чедимчелиг чурттап чораан чүве-дир.

7

Дөрт араатан дугайында көстүүшкүн

7^1Вавилоннуң хааны Валтасарның чагыргазының бирги чылында+ Даниил удуп чыткаш, дүш дүжээн. Ооң соонда ол дүжүн бижип алган. Ооң чугаазы мынчаар эгелээн. 2Даниил мынча деп чугаалаан:

Көөрүмге, дүнеки көстүүшкүнүмде дээрниң дөрт хады+ улуг далайның чалгыгларын хөлзедип турар болду. 3Далайдан аңгы-аңгы дендии улуг дөрт араатан аң үнүп келди+. 4Биргизи – арзылаңга дөмей, ынчалза-даа эзирнии дег чалгыннарлыг. Бир көөрүмге, ооң чалгыннарын одура тырткаш, ону черден көдүргеш, буттарының кырында кижи-даа ышкаш кылдыр тургузуп каан тур. Аңаа кижинии дег угаан-чүрек берип каан. 5Ийи дугаары хереп туруп алган адыгга дөмей. Ооң аксында диштериниң аразында үш ээги[*] көстүп турар. Аңаа: «Туруп баргаш, эъттен мага хандыр чип ал!» деп айтып кааннар. 6Ооң соонда база бир араатан көрүп кагдым. Ол ирбишке дөмей+, ынчалза-даа ооргазында куштуу дег дөрт чалгынныг. Ол араатан дөрт баштыг болду. Аңаа чагырга хүлээдип каан. 7Оон дүнеки көстүүшкүнүмде дөрт дугаар араатан көрдүм. Ол дендии коргунчуг, аажок күштүг, ооң улуг диштери демирден бүткен. Ол араатан чүнү-даа сыырыптар, үрегдээр, артып калган чүвелерни буттары-биле үрей тепкилеп кааптар. Ол демги үш араатанга дөмейлешпес – он мыйыстыг болду+. 8Мен ол мыйыстарны топтап көөрүмге, оларның аразында бир бичии мыйыс өзүп орар+, а эрги мыйыстарының үжүн аңаа чайлап берзин дээш тура тыртып каан. Ол мыйыс кижи ышкаш карактарлыг, менээргенип чугааланыр аастыг+.

9Ооң соонда мен дараазында чүүлдү көрүп каан мен: каш дүжүлгелер тургузуп каарга+, үе-дүптен бээр амыдыраан Ирей бодунуң дүжүлгезинге олурупкан+. Ооң хеви – хар дег ак, а бажының дүгү – арыг ак хой дүгү дег+. Ооң дүжүлгези – өөскээн чалбыыш, дугуйлары – кыпкан отка бүргеткен[*]. 10Ооң мурнундан эге бажын алгаш, оттуг агым хем дег чаттылган. Муң-муң кижи Аңаа бараан болган, түмен-сая кижи Ооң мурнунда турган+. Шииткел эгелээн, номнар ажыттына берген+. 11Ынчан мен мону көрдүм: мыйыстың менээргенип чугаалаан сөстери дээш, дөрткү араатан аңны өлүрген база ооң мөчүзүн узуткап, өрттедипкен+. 12А арткан араатаннарның эрге-чагыргазы казыттынган, ынчалза-даа оларга кезек өйде дириг артарын чөпшээрээн.

13Оон ыңай дүнеки көстүүшкүнүмде мындыг чүве көрдүм. Кижи амытан оглу ышкаш бир-ле Кижи+ дээрниң булуттары-биле бүргеттинип алган келген+. Чоокшулап кээрге, ону үе-дүптен бээр амыдыраан Ирейге чедире берген. 14Аңаа эрге-чагырганы, алдар-хүндүнү база хааннаашкынны хүлээдип берип каан+. Бүгү чоннар, аймактар болгаш төрел бөлүктер аңаа чагырты берген. Ооң эрге-чагыргазы – мөңге болгаш казыттынмас, Ооң хааннаашкыны кажан-даа узуткаттырбас+.

Көстүүшкүннү тайылбырлааны

15Мен, Даниил, көстүүшкүнүмде ол бүгүнү көргеш, дүвүрелге алыстым – ол көстүүшкүннерден аажок корттум+. 16Мен аңаа турганнарның бирээзинге чеде бергеш, ол бүгүнүң утказын айтырдым. Ол ынчан мээң көрген дүжүмнү тайылбырлап берди: 17«Ол дендии улуг дөрт араатан аң дээрге чер кырын чагырар дөрт хаан-дыр. 18Ынчалза-даа ооң соонда хааннаашкын Дээди Өрүкү Бурганның ыдыктыг чонунуң холунче шилчиир. Ынчан олар чагырганы кезээ мөңгеде алыр+».

19Оон мен өскелерге дөмейлешпес, аажок коргунчуг, демир диштерлиг болгаш хүлер дыргактарлыг, чүнү-даа сыырыптар, үрегдээр, артып калган чүвелерни буттары-биле үрей тепкилеп кааптар дөрткү араатанның дугайында билип алыксай берген мен. 20Ооң бажында он мыйызы чүнү айтып турарыл; эрги мыйыстарының үжүн аңаа чайлап берзин дээш тура тыртып каан соонда, карактарлыг, менээргенип чугааланыр аастыг, өскелеринден улгадыр өскен чүү мыйызыл ол? 21Мен ол мыйыстың ыдыктыг чон-биле канчаар дайын эгелээш, оларны тиилеп турганын көрдүм+. 22Ынчан үе-дүптен бээр амыдыраан Ирей келгеш, Дээди Өрүкү Бурганның ыдыктыг чонунуң чаргы-чаалызын шиитпирлээн: оларның дүжүлгени ээлеп, хааннап эгелээр үези келди.

23Ол кижи меңээ мынча деп харыылады: «Дөрт дугаар араатан аң дээрге чер кырынга дөрт дугаар хаанныг күрүне тыптып кээр дээни ол-дур+. Ол аң бүгү өске күрүнелерге дөмейлешпес, бүгү чер кырын таптап, үрегдеп, сыырыптар. 24Он мыйыс дээрге ол күрүнени башкарар он хаан-дыр. А оларның соонда өскелеринге дөмей эвес бир мыйыс база бир хаан-дыр. Ол хаан үш хаанны базып, томаартып каар. 25Ол Дээди Өрүкү Бурганга удур чугаалар кылып, Ооң ыдыктыг чонун кызып-кыйып, байырлалдарын болгаш дүрүмнерин өскертип каарын бодаар. Ыдыктыг чон ооң холунче кирер – бир чыл, ийи чыл база чартык чыл иштинде[*]. 26Ынчалза-даа шииткел чорудулгазы эгелээрге, ол хаанның эрге-чагыргазы казыттынар: ону чок кылып, бүрүнү-биле узуткап каар. 27А чырык черде бүгү күрүнелерниң хааннаашкыны, эрге-чагыргазы болгаш өндүр-чаагайы Дээди Өрүкү Бурганның ыдыктыг улус-чонунче шилчий бээр. Ол хааннаашкын – мөңге; бүгү күрүнелер аңаа чагыртып, бараан болур+».

28Ынчалдыр чугаа төндү. Мени, Даниилди, улуг коргуушкун хөме апкан, арным агара берген. А ол чугааны сеткилимге шыгжап алган мен+.

8

Кошкар биле хуна дугайында көстүүшкүн

8^1Валтасар хаанның+ чагыргазының үшкү чылында мен, Даниил, баштайгы көстүүшкүннүң соонда база бир көстүүшкүн көрген мен. 2Көстүүшкүнүмде мен Элам девискээринде найысылал хоорай Сузының ордузунга+ чеде бергеш, Уулай хемниң кыдыында тур мен. 3Көөрүмге, хем кыдыында кошкар тур. Ол ийи улуг мыйыстыг, а соңнай үнген мыйызы баштайгызындан узун бооп турар. 4Ол кошкар барыын чүкте, соңгу болгаш мурнуу чүктерде дириг амытан бүрүзүн үзерге, аңаа удур туржуп шыдаар кым-даа чок. Оон камгаланыр арга чок, ол чүнү күзээрил, ону кылып турар, ынчангаш ооң күжү улгадып кел-ле чыдар.

5Мен ол көрген чүүлүмнүң дугайында боданып тургаш, канчангаш-ла көрүптеримге, барыын чүктен бир хуна чер-делегейни одурту чоруп ор. Ол хуна чер кырынга дегбес чоруп ор, ооң хаваанда чаңгыс дыка улуг мыйыс бар болду. 6Ол мээң хем кыдыынга көргеним ийи мыйыстыг кошкарже аажок хорадап маңнап бар чыдыр. 7Оон көөрүмге, хуна кошкарга чоокшулап келгеш, ону дошкуну-биле үзүп-ле эгеледи+, ооң ийи мыйызын тура үзүп каапты. Кошкарның аңаа удур туржур харыы чок болган: хуна ону ужур үскеш, тепсеп каапкан – кошкар оон камгаланып шыдаваан.

8Хуна дыка күштүг апарган. Кажан ооң күчү-күжү улгадып келгенде, улуг мыйызы сыйлып калган, ооң орнунга дөрт чүкче көрүнген дөрт мыйыс үнүп келген+. 9Оларның бирээзинден база бир мыйыс үнүп келген+. Баштай ол бичии турган, оон улгадып өскеш, мурнуу болгаш чөөн чүктерже, база Каас чуртче[*] көрнү берген. 10Ол мыйыс дээрниң аг-шериинге чедир улгадып өскен, оон шериглерниң, сылдыстарның чамдыызын черже дүжүр октапкаш, оларны тепсеп турган+. 11Мыйыс аг-шеригниң Баштыңчызынга чедир безин улгадып өскен: Аңаа бараалгаткан хүннүң-не салыр өргүлдерни+ соксадып каан база Ооң ыдыктыг өргээзин хоозурадып каапкан+. 12Хүннүң-не салыр өргүлдерни база аг-шеригни бузут-бакка суп каан[*]. Мыйыс Алыс шынны черже киир таптап турган. Ол ынчаар хөделбишаан, делгереп чоруп турган.

13Ынчан мону дыңнадым. Дээрниң бир ыдыктыг төлээзи өскезинден айтырып турган+: «Бо көстүүшкүннүң болуушкуннары кайы хире үргүлчүлээр ирги? Кажанга дээр хүннүң-не салыр өргүлдер турбазыл, бузут-бак чорук хоозуралга чедирерил, ыдыктыг өргээ болгаш аг-шериг таптаттырарыл?» 14Демгизи: «2300 кежээ болгаш эртен дургузунда. Ооң соонда ыдыктыг өргээ катап тургустунар» – диди.

15Ол көстүүшкүннү көргеш, мен, Даниил, ооң утказын билип алырын оралдажырымга, мээң мурнумга эр кижи хевирлиг бир-ле амытан чедип келди. 16Уулай хемден кижи үнү дыңналып келди. Ол мынча диди: «Гавриил!+ Көстүүшкүннүң утказын бо кижиге тайылбырлап бер». 17Гавриил мээң турган черимге чедип келди. Ол чоокшулап кээрге, кортканымдан черже доңгая кээп дүштүм+. Ол меңээ мынча диди: «Кижи амытан+, ол көстүүшкүн төнчү үеге хамааржыр деп билип ал». 18Гавриил мээң-биле чугаалажып турда, мен черге билинмес чыткан мен+. Ынчан ол мени көдүрүп тургузуп кааш, 19чугаалады:

«Доктааткан төнчү үеде, Бурганның килеңиниң сөөлгү хүннеринде+ чүү болурун сеңээ чугаалап берейн. 20Сен ийи мыйыстыг кошкарны көрдүң але. Ол дээрге мидий биле перс күрүне-дир. 21А хуна дээрге грек күрүне-дир. Ооң хаваанда улуг мыйызы – бирги хааны-дыр+. 22Мыйыс буступ каарга, орнунга дөрт мыйыс үнүп кээри дээрге ол чондан дөрт хаан тыптып кээри-дир. Ынчалза-даа олар бирги хаан ышкаш күштүг эвес боор. 23Ол хааннарның соонда, бузут-бактың аяа доларга, бардам болгаш кара сагыштыг хаан тыптып кээр. 24Ооң күжү улгады бээр, ынчалза-даа бирги хаанга ооң күжү четпес боор[*]. Ол хаан каржы-дошкун хоозуралды болдурар, хөделбишаан, делгерээр, күчү-күштүглерни болгаш ыдыктыг чонну чылча шаап, таптаар+. 25Кончуг кажар, кара сагыжын чедимчелиг ажыглааш, улуургак апаар. Дыка хөй улусту ол хенертен чылча шаап каар. Ынчангаш ол хаан тергиидекчилерниң Тергиидекчизинге удур тура халааш, адак сөөлүнде бастырып аар – а кеземчени кижиниң кандыг-даа киржилгези чокка алыр+. 26Кежээки болгаш эртенги өргүлдер салып болбас үе дугайында бо көстүүшкүн ылап шын болур. Сен ону улустан чажырып, таңмалап чор. Ол талыгыр ыракта хүннерге хамааржыр+».

27Мен, Даниил, чилчиим үстүп, элээн хонуктар иштинде аарып чыткан мен. Ооң соонда мен катап-ла хаанга бараан болуп чордум. Мен ол көстүүшкүнден дыка сүрээдээн болгаш, утказын билбес турдум.

9

Даниилдиң чон дээш мөргүлү

9^1Мидий уктуг Ахашвероштуң оглу Дарий халдейлерниң хааны апарганының бирги чылында+, 2мен, Даниил, ыдыктыг Бижилгелерде Дээрги-Чаяакчының Иеремия медээчиге сөзүн номчааш, Иерусалим чеден чыл иштинде хоозурап кээр ужурлуг дээрзин билип каапкан мен+. 3Мен ынчан Дээрги-Бурганга мөргүп, чаннып, качыгдал хевин кедип, хүл чаштынып алгаш, шээрленип эгеледим+. 4Мен Бурганым Дээрги-Чаяакчыга чаннып, ажыы-биле чонумнуң бачыттарын миннип+, чугааладым: «Дээрги, өндүр улуг болгаш сүртенчиг Бурганым!+ Сеңээ ынак болгаш Сээң айтыышкыннарың сагып чоруур улус-биле Сен Бодуңнуң керээңни сагып чоруур болгай сен+. 5А бис бачыт кылдывыс, кемниг, шынчы эвес чоруктар үүлгедип, үймээн үндүрүп, Сээң айтыышкыннарыңдан ойталап, Сээң дүрүмнериңни үреп, буруудадывыс+. 6Сээң чалча-медээчилериң Сээң адыңдан бистиң хааннарывыска, чагырыкчыларывыска, бистиң өгбелеривиске – бистиң чуртувустуң бүгү чонунга чүве чугаалаарга+, дыңнавайн турдувус. 7Чөптүг чорук Сээң талаңда, Дээрги, а бис, Иудеяның болгаш Иерусалимниң чурттакчылары – бүгү Израильдиң улузу ам бужар бак атка кирдивис: Сеңээ өскерилгенивис дээш, үндүр ойладыпканың ырак-чоокта, бүгү чурттарда чурттап чоруур улус шуптузу. 8О, Дээрги-Чаяакчы! Бис, бистиң хааннарывыс-даа, чагырыкчыларывыс-даа, өгбелеривис-даа, бужар бак атка кирдивис: Сеңээ удур бачыт кылган-дыр бис.

9Бистиң Дээрги-Бурганывыс биске энерел көргүзүп, өршээзин – бис Аңаа удурланып турган болгай бис+, 10Бурганывыс Дээрги-Чаяакчыны тооп дыңнавайн, Ооң чалча-медээчилерин дамчыштыр берген хоойлуларын күүсетпейн турган бис.

11Бүгү израиль чон Сээң хоойлуңну үрээн – Сени дыңнаарын күзевейн, Сенден хая көрнү берген. Ынчангаш биске Бодуңнуң чалчаң Моисейниң хоойлузунда бижээни каргыш болгаш шииткел онаашкан+, чүге дээрге бис Бурганның мурнунга бачыт кылган-дыр бис. 12Бурганның биске болгаш бистиң баштыңчыларывыска чугаалаан сөстери бүткен-дир: Ол бисче коргунчуг айыыл-халапты чорудупкан – Иерусалимге болган дег халап чырык чер кырынга кажан-даа болуп көрбээн+. 13Моисейниң хоойлузунда бижээни бүгү айыыл-халап бисти хөме алган-дыр+. Ынчалза-даа бис Бурганывыс Дээрги-Чаяакчыдан ол-ла хевээр өршээл дилевээн бис, боттарывыстың кем-буруувустан адырлып, Ооң алыс шынын ханы билип албаан-дыр бис. 14Дээрги-Чаяакчы бисче айыыл-халап ыдарын саадатпаан, бисче ону чорудупкан. Бурганывыс Дээрги-Чаяакчы Бодунуң бүгү херектеринге чөптүг, а бис Ону дыңнаваан-дыр бис+.

15О, Дээрги-Бурганывыс, Сен күштүг холуң-биле Бодуңнуң чонуңну Египеттен үндүрүп алдың+, ынчангаш Сээң адың амдыгаа дээр алдарлыг, а бис бачыт үүлгеткеш, буруудадывыс. 16Дээргим! Сээң кезээде чөптүүң ёзугаар+, Бодуңнуң кыптыккан килеңиңни ыдыктыг дааңда турар Иерусалим хоорайыңдан чавырып ап көр. Бистиң бачыдывыс хараазындан база бистиң өгбелеривистиң буруузу-биле Иерусалим болгаш Сээң чонуң чоок-кавының чоннарынга куду көрдүрткен+. 17О, бистиң Бурганывыс! Бодуңнуң чалчаңның чалынган мөргүлүн дыңнап көр, хоозураан өргээңни Бодуңнуң ээ көрүүшкүнүң-биле Бодуң алдарың дээш чырыдып көр!+
18Дилээмче кичээнгейден салып көр, мээң Бурганым! Көрүжүңнү бисче угландырып+, Сээң ат-алдарыңга тураскааткан хоорай канчаар хоозураанын көр! Бис бодувустуң шынныывыска идегээш эвес, а Сээң өндүр улуг кээргелиңге идегээш, Сенден чаннып дилеп тур бис. 19Дээрги, дыңнап көр! Дээрги, өршээ!+ Дээрги, дыңнап кааш, саадатпайн хөделип көрем! Бурганым, бистиң дилевисти Бодуң алдарың дээш хандырып бер+, чүге дээрге хоорайың-даа, чонуң-даа Сээң ат-алдарыңга тураскааттынган-дыр!»

20Мен бодумнуң болгаш израиль чонумнуң хай-бачыдын миннип+, Бурганым Дээрги-Чаяакчыга ынчалдыр чаннып турдум, Бурганымның ыдыктыг даа дээш дилеп турдум. 21Мен ынчалдыр мөргүп турумда+, баштайгы көстүүшкүнде көргеним Гавриил деп кижи+ меңээ дүрген ужуп чедип келди. (Ол бүгү кежээки өргүл кылыр үеде болган.)+
22Мени сургап тура, ол мынча диди: «Даниил, мен сээң билииң немеп бээр дээш чедип келдим. 23Сен мөргүп эгелээриңге-ле, Бургандан харыы келген. Ынчангаш мен Ооң эргим кижизи сеңээ+ ол харыыны чугаалаар дээш келдим. Ооң ажыдып каан харыызын ам билип ал:

24Сээң чонуңга болгаш ыдыктыг хоорайыңга+ чеден катап чеди чыл доктааттынган. Ол хуусаа иштинде бужар-бак чорук доостур, бачыттың төнчүзү кээр, чонну кем-буруузундан арыглап каар, мөңге чөптүг-шынныг чорук тыптыр, өттүр билген медеглелдер болгаш көстүүшкүннер бүдер база Эң ыдыктыг черни үс-биле чаап, чаартып каар. 25Мону база угаап билип ал: Иерусалимни катап тургузарының дугайында дужаал үнгенинден бээр, шилиттинген, чагдырткан Чагырыкчының кээринге чедир чеди катап чеди чыл эртер, а ооң соонда алдан ийи катап чеди чыл эртер – ол хуусаа иштинде хоорайның төп шөлү болгаш камгалалдары катап тургустунар, ынчалза-даа ол чылдар берге болур. 26Кажан алдан ийи катап чеди чыл эртерге, чагдырткан Чагырыкчыны чок кылыр, ооң чүзү-даа артпас[*]. Хоорай-даа, ыдыктыг өргээ-даа чедип кээр өске чагырыкчының чонунга үптеттирер. Ооң төнчүзү үерге алысканы-биле дөмей; төнчүге чедир дайын болгаш баш бурунгаар доктааттынган хоозураашкыннар болур+. 27Ол чагырыкчы дыка хөй улус-биле чеди чылдың керээзин чарып аар. Ол үениң чартыындан өргүлдерни соксадып каар, а ооң орнунга[*] хоозуралдың бужар чудун тургузар+ – хоозурадыкчыны баш бурунгаар доктааттынган яла таварааже, ындыг болур».

10

Дээрниң төлээзиниң Даниилге көстүп келгени

10^1Персияның хааны Кирниң+ чагыргазының үшкү чылында Даниилге (азы Белтешацарга)+ Бургандан ажыдыышкын болган – ол медээ ылап шынныг, дыка күштүг болган.

2Ол үеде мен, Даниил, үш неделя дургузунда качыгдалга турган мен: 3амданныг аъш-чем амзавайн, арага биле эътке шуут дегбейн, олива үзү-биле чагдынмайн турдум. 4Бирги айның чээрби дөртте мен улуг Хиддекел хемниң эриинге чордум+. 5Көөрүмге, ында лён хептиг, белинде арыг алдын курлуг бир-ле кижи тур+. 6Ооң мага-боду – эртине даш дег, арны – чырыш дээн кызаңнаашкын дег+, карактары – оттуг кезектер дег+, холдары болгаш буттары – кылаңнааш хүлер дег+, а үнү – мөөң чоннуң шимээни дег. 7Чүгле мен, Даниил, ол көстүүшкүннү көрүп турган мен. А мээң-биле кады чораан улус ону көрбейн турган+. Ынчалза-даа аажок улуг коргуушкун хөме ала бээрге, олар тарадыр маңнажып, чаштына бергеннер.

8Мен чааскаан арткаш, ол кайгамчык көстүүшкүннү көрүп турдум. Күжүм суларап, арным агарып, шаг-шинээм төнүп калган. 9Мен ооң үнүн дыңнап кааш, ооң ыыдындан билинместеп, черже доңгая барып дүшкен мен+. 10Ынчан мени бир хол көдүрүп эккелди+ – ам холдарым-биле черде даянып алган, дискээм кырында олур мен. 11Ол кижи меңээ: «Даниил, Бурганның эргим кижизи!+ Мээң сеңээ чугаалаан чүвемни чедип ал. Туруп кел, чүге дээрге мени сенче чорудупкан-дыр» – диди. Ол ынча дээрге, мен үпчү бодум сириңейнип туруп келдим.

12Ол меңээ мынча диди: «Кортпа, Даниил! Бурганың мурнунга бодуңну томаартып, билигже чүткүп эгелээн бирги хүнүңден эгелээш-ле, сээң сөстериңни Бурган дыңнап каан+. Сээң мөргүлүң ёзугаар мен сеңээ чедип келдим. 13Персияның ээзи меңээ чээрби бир хүн иштинде удурланып келди. Аңаа мен чааскаан арткаш, Персияның хааннары-биле ачыр-дачыр көрүштүм. Чүгле Михаил+, үстүкү нояннарның бирээзи, меңээ дуза чедирди. 14Сээң чонуң-биле келир үеде чүү болурун сеңээ чугаалаар дээш келдим+. Чүге дээрге бо көстүүшкүн ол үеге хамааржыр чүве-дир+».

15Ол меңээ ынча дээрге, мен черже көрүп алган ыыт чок турдум. 16Ынчан кижи хевирлиг бир-ле амытан мээң эриннеримге дээптерге+, чугаам үнүп келди. Мурнумда турар кижиге мынча дидим: «Дээргим! Көстүүшкүннер хараазы-биле мен далып-тыртып турдум, шаг-шинээм төнүп, күжүм чидириптим. 17Силерниң чалчаңар мен дээргим силер-биле чугаалажып шыдаар деп мен бе? Мээң шуут күжүм чок-тур, тыныжым база чедишпейн тур».

18Кижи хевирлиг амытан база катап меңээ дээптерге, күжүм немежип келген. 19Ол мынча диди: «Кортпа, Бурганның эргим кижизи!+ Быжыглан, шупту чүве эки-чаагай болур, быжыглан!»

Ол сөстерден меңээ катап күш тыптып келген. Мен: «Дээргим ам чугаалазын! Мээң күжүм эгидип бердиңер» – дидим.

20-21А ол меңээ: «Сеңээ чүге чедип келгенимни билир сен бе? Мен сеңээ Алыс Шынның Номунда+ чүнү бижип каанын чугаалап бээр мен. Мен ам дедир Персияның ээзи-биле тутчур дээш чоруптар мен. Чоруй баарымга, Грецияның ээзи чедип кээр. Ол күштерге удур тулчуушкунга мени, чүгле силерниң нояныңар Михаилден өске, кым-даа деткивес-тир.

11

11^1А ону мен мидий хаан Дарийниң чагыргазының бирги чылында+ деткээн мен».

Мурнуу болгаш соңгу чүктерде хааннаашкыннар

2«Ам сеңээ алыс шынны+ чугаалап бээйн. Персияга ам-даа үш хаан келир, а оларның соонда дөрт дугаары кымдан-даа бай болур. Бай чорук ону күчү-күштүг кижи кылып каарга, ол бүгү күжүн грек күрүнеге удур шимчедиптер.

3Маадыр хаан чедип келгеш+, делгем девискээрлиг хөй черлерни ээлеп алгаш, күзээн-не чүвезин кылып турар боор. 4Ынчалза-даа ол хаанның эрге-чагыргазы тергиин күштүг апарганының соонда, ооң хааннаашкыны буурааш, дөрт чарлы бергеш, салгалдарынга безин артпайн, аңгыланып чоруй баар. Ооң күрүнезин өске улуска бериптер. А оларның чагыргазы демги хаанныы дег болбас.

5Мурнуу чүкте хаан күш кире бээр[*]. Ынчалза-даа ооң бир шериг баштыңы оон күштүг апаргаш, оон-даа улуг девискээрлиг черлерни эжелеп аар. 6Чылдар эртерге, мурнуу болгаш соңгу хааннар аразында керээ-дугуржулга чарар. Ол эвилелди быжыглаар дээш, мурнуу хаанның уруу соңгу хаанга кадай кылдыр барып аар. Ынчалза-даа ол кыс эрге-чагырганы тудуп шыдавас, мурнуу хаанның үре-салгалы ол черге туржуп шыдавайн баар. Үези кээрге, ол херээжен боду, ооң чалчалары, төлү[*] болгаш деткикчизи эрге-чагыргадан дүжүртүр.

7Ооң аймааның бир адыры дүжүлгеге олуруптар. Ол соңгу хаанның шериглеринге удур дайылдашкаш, ооң шивээзин эжелеп аар. Халдап киргеш, оларны тиилеп аар. 8Оларның шуткуп каан дүрзү-бурганнарын, алдын, мөңгүн үнелиг эдилелдерин эжелеп алгаш, Египетче аппаар. Ооң соонда мурнуу хаан соңгу хаанны каш чыл иштинде дүвүретпес.

9Элээн болганда, соңгу хаан мурнуу хаанның девискээринче кирип эгелээр, ынчалза-даа бодунуң чуртунче дедир чоруптар. 10А ооң оолдары дайын-чаага белеткенип, кончуг хөй аг-шериг чыып аар. Ол шериг, хөме келген үер суу дег+, бурунгаар халдааш, дайзынның шивээзин ээлеп аар. 11Мурнуу хаан аажок ажынып-хорадай бергеш, соңгу хаан-биле дайылдажып үнер+. Соңгу хаан база кончуг хөй аг-шериг чыып аар, ынчалза-даа ооң аг-шерии удурланыкчызының холунга кирер. 12Ол аг-шеригни базып алгаш, мурнуу хаан менээргени бээр. Дүк-түмен шериглерни чылча шапса-даа, ооң тиилелгези үр болбас.

13Соңгу хаан баштайгызындан-даа хөй аг-шериг чыып аар. Чылдар эртерге, ол эки курлавырлыг хөй аг-шерии-биле катап база халдап кээр. 14Ол үеде дыка хөй улус мурнуу хаанга удур тура халыыр. Сээң чонуңдан үймээнчилер база тура халчы бээр (көстүүшкүн ынчалдыр бүдер), ынчалза-даа түңнел чок боор. 15Соңгу хаан чедип келгеш, бүзээлээр чал кылгаш+, быжыглалдыг хоорайны эжелеп аар. Мурнуу чүктүң шерии аңаа күш четпес, шилиттинген шериглер безин аңаа удур туржуп шыдавас. 16Халдап тиилээн хаан күзээн-не чүвезин кылыр, аңаа удур кым-даа туржуп шыдавас. Ол Каас чуртту+[*] эжелеп алыр, ол чурт бүрүнү-биле аңаа чагырты бээр.

17Соңгу хаан бүгү күрүнениң чагырыкчызы апаарын шиитпирлээш, бодунуң дайзыны-биле керээ чарып алгаш, ону базып аар сорулгалыг аңаа бир кысты кадай кылдыр бериптер. Ынчалза-даа ооң ол бодалы бүтпес. 18Ынчан соңгу хаан далай чоогунда чурттарже чорупкаш, оларның элээн хөйүн эжелеп аар. Ынчалза-даа бир даштыкы шериг баштыңы ооң бардам чоруун соксадыр, соңгу хаанның бажынга суг кудуп каар. 19Оон соңгу хаан дедир-ле бодунуң чуртунуң шивээлеринче аткаарлааш, буурап дүшкеш, ис чок чиде бээр+.

20Ооң соон салгаар хаан чурттуң үнелиг чүүлдерин хавырып эккелзин дээш, үндүрүг хавырыкчызы чорудар. Элээн үе эрткенде, ол хаан буурап каар – үймээнге эвес, дайын-чаага база эвес.

21Оон хааннаашкынга төлептиг эвес бир чөгенчиг хей дүжүлгеге олуруп аар. Ол хенертен чедип келгеш, эрге-чагырганы кажар арга-биле эжелеп аар. 22Эңме-санчок шериглер аңаа бастыртып, Чагыг-керээниң баштыңы-биле[*] кады чылча шаптырар. 23Соңгу хаан дугуржулганы кылып алган соонда, ону үрээр. Ооң улузу эвээш-даа болза, ол күжүн улгаттырып аар. 24Хенертен ол эң-не бай-байлак черлерге чедип келгеш, ада-өгбелериниң-даа кылбаан чүвезин үүлгедип эгелээр. Ол тыпкан олчазын, өнчү-хөреңгизин үлеп, байлактарын төтчеглээр, быжыглалдыг шивээлерже халдаксаар. Ынчалза-даа ол бүгү үр уламчылавас.

25Ол хаан бодунуң бодалын болгаш күжүн мурнуу хаанче угландырып, хөй аг-шерии-биле ынаар халдап кирер. А мурнуу хаан база хөй болгаш аажок күчүлүг аг-шерии-биле удур келир, ынчалза-даа оларны ажып ап шыдавас, чүге дээрге аңаа удур кара сагыш мөөңнеттинер: 26мурнуу хаанны ооң-биле кады-ла чемненип турган чоок улузу буурадып каар, ооң шерии, үер суунга чууй шаптырган дег, кыргыдып-хыдыдар, дыка хөйү өлүртүр. 27Ийи хаан кара бодалы-биле чаңгыс черге ужурашкаш, бот-боттарын мегележип олурарлар. Ынчалза-даа төнчүнүң доктааттынган үе-шагы ам-даа келбээн болгаш, оларның оозундан чүү-даа үнмес. 28Соңгу хаан хөй олча-омактыг чанып чоруптар, ыдыктыг чагыг-керээже семээр бодап алгаш, хөделип эгелээр. Ооң соонда ол чуртунче чана бээр.

29Доктааттынган үеде соңгу хаан мурнуу күрүнеже база катап халдаар, ынчалза-даа ол биеэде дег чедимчелиг болбас. 30Ол хаанга удур китт чоннуң корабльдары[*] чедип кээрге, ооң сузу бастынып, аткаарлап эгелээр. Ыдыктыг чагыг-керээже ооң килеңи кыптыгып, хөделип эгелээр. Ээп чедип келгеш, хаан ыдыктыг чагыг-керээден ойталаан улус-биле каттыжып аар. 31Хаанның аг-шерии чедип келгеш, ыдыктыг өргээ-шивээни бужартадып, хүннүң-не салыр өргүлдү болдурбайн, хоозуралдың бужар чудун тургузуп каар+. 32Ыдыктыг чагыг-керээни үрээн улусту ол авыяас-чашпаазы-биле Бургандан улам ырадыр. Ынчалза-даа бодунуң Бурганын сактып чоруур улус быжыгланып, хөделип эгелээр. 33Чоннуң мерген угаанныглары+ хөй улусту өөредип эгелээш, түр када кызагдалга – хылыш болгаш отка, туттуругга болгаш үптээшкинге – таваржыр. 34Кыстыртып тура, олар бичии дуза алырлар, ынчан оларга кажар-оптуг улус катчы бээр. 35Чамдык мерген угаанныглар кыстыртып өлүр, ынчалза-даа ол бергелер чонну багындан адырып, арыглап-аштаар. Доктааттынган төнчү үеге чедир ындыг болур.

36Соңгу хаан чүнү күзей-дир, ону кылыр. Ол менээргенгеш, бодун бүгү бурганнардан улуг мен деп бодап+, бурганнарның Бурганынга+ удур коргунчуг чүвелер чугаалап турар апаар+. Килеңниң хүннери дүшкүжеге дээр+, ол хаан тергиидеп кээр. Чүге дээрге доктааттынган, чайлып болбас болуушкуннар албан бүдер ужурлуг. 37Ол хаан өгбелериниң бурганынга-даа, херээженнерниң ынак бурганынга-даа[*], өске кандыг-даа бурганга тейлевес, чүге дээрге ол оларның шуптузундан улуг мен деп турар боор. 38Хаан чүгле шивээлерниң бурганын – ада-өгбелериниң-даа билбези бурганны – хүндүлээр, аңаа алдын-мөңгүннү, үнелиг даштарны база бай өргүлдерни сөңнээр. 39Ол хары бурганның дузазы-биле хаан быжыглалдыг шивээлерни эжелеп аар, а ону хүлээп ап, хүндүлээн улуска хүндүткел көргүзүп, улустуң кырынга тергиидээр болдуруп, оларга шаңнал кылдыр черлер үлеп бээр.

40Төнчүнүң үезинде мурнуу хаан соңгу хаанга удур, үзер буга дег, дайынныг үнүптер. Ынчалза-даа, күштүг шуурган дег, соңгу хаан дайынчы тергелерлиг, аъттыг шериглиг болгаш хөй корабльдарлыг аңаа удур халдап кээр. Соңгу хаан, хөме келген үер дег, аңгы-аңгы чурттарны таварбышаан, 41Каас чуртка[*] чедип кээрге, дүк-түмен кижилер өлүртүр. Ынчалза-даа эдом, моав чоннар болгаш аммоннарның+ даргалары ооң холунга таварышпас. 42Соңгу хаан бодунуң эрге-чагыргазын өске чурттарга тургузуптар, Египет база ол үүледен чайлап шыдавас. 43Ол бүгү бай-байлакты – алдын-мөңгүннү, Египеттиң бүгү-ле эртинелерин эжелеп аар. Ливияның болгаш Эфиопияның чоннары ооң будунуң адаанга баар+.

44Оон чөөн чүктен база соңгу чүктен келген медээлер хаанны дүвүредиптерге, ол аажок килеңнеп, дыка хөй улуска хоозуралды болгаш өлүмнү таварыштырып, ынаар углаптар. 45Ол бодунуң хаан майгыннарын далай биле ыдыктыг Каас дагның[*] аразынга тип алыр. Ынчалза-даа ооң төнчүзү кээр, аңаа кым-даа дузалавас».

12

Төнчү үе

12^1«Ынчан улуг ноян, сээң чонуңнуң болчукчузу Михаил+ чедип кээр, чүге дээрге мурнуку үелерде чаңгыс-даа чоннуң көрүп көрбээни айыыл-халап үези эгелээр+. Ынчан сээң чонуң камгалаттырар – Бурганның номунче+ киир бижиттирген бүгү улус. 2Черде хөмдүрген мөчү-сөөктерниң хөй кезии оттуп кээр+: чамдыызы мөңге амыдыраар дээш, өскелери – мөңгеде бужар бак, шоотка кирер дээш+. 3Мерген угаанныглар+ дээрде хаяа дег чырый бээр+, хөй кижилерни шын орукче киирген улус база сылдыстар дег кезээ мөңгеде чырый бээр!+
4А сен, Даниил, бо сөстерни чажыт кадагалап, номну таңмалап+, шыгжап ал – хөй кижилер ону номчуп[*], билиг көвүдеп кээр үеге чедир».

5Ынчан мен, Даниил, оон өске база ийи кижи турарын көрүп кагдым: бирээзи – ындыы эрикте, өскези – бо талазында. 6Оларның бирээзи хем суунуң кырында турар лён хептиг кижиден+: «А ол кайгамчык болуушкуннар кажан төнерил?» – деп айтырды+.

7Хем суунуң кырында турар лён хептиг кижиниң харыызын мен дыңнап кагдым. Ийи холун дээрлерже суна туткаш, ол мөңге дириг Бурганның ады-биле даңгыраглады: «Бир чыл, ийи чыл база чартык чыл эртерге[*] – ыдыктыг чоннуң күжү оон ыңай бастырбас апаарга, шупту чүве төнер».

8Мен ону дыңнааш, чүнү-даа билбейн бардым. Ынчангаш катап айтырдым: «Мээң дээргим, ол бүгүнүң түңнели кандыг болур ирги?»

9Ол мынча деп харыылады: «Бар че, Даниил. Ол бүгү төнчү үеге чедир таңмалап шыгжаттынган чажыт болгай. 10Хөй-ле улус багындан адырлып, арыглаттынып-аштадыр+, а бузут-бактыг улус бузут-бакты кылырын уламчылаар+. Бузут-бактыг улус чүнү-даа угаап билбес, а мерген угаанныглар+ чүвени билир боор+. 11Хүннүң-не салыр өргүлдерни болдурбайн барганындан база хоозуралдың бужар чудун тургусканындан бээр 1290 хүн эртер+. 12А кым 1335 хүннү манап шыдаптарыл, ол кижи амыр-чыргалдыг болур.

13А сен төнчү хүнче уткуштур бодуң орууң-биле чорувут. Сен оожургалды тып аар сен, ооң соонда сөөлгү хүнде туруп келгеш, шаңналың алыр сен»+.

* 1:2 Сеннаар – Вавилон черниң эрги ады (Э. д. 10:10 көр).

* 1:8 Ол аъш-чем биле араганың дээжизин вавилон бурганнарга өргүп турган чадавас.

* 1:11 Азы: «Амелцар деп кижиге».

* 2:4 Бо шүлүктен эгелээш, 7:28 чедир тоожуушкун арамей дылда бижиттинген (4 Хаан. 18:26; Иса. 36:11 көр).

* 2:5 Азы: «Тайылбырлаар сөс тыппас-тыр мен».

* 2:8 Азы: «Чугаалаар сөс тыппас боорумга».

* 3:23 Чамдык бурунгу грек сөзүглелдерде ол үш кижиниң Бурганны алдаржыткан ыр мында кирген.

* 4:13, 20, 22, 29 Азы: «Чеди хуусаа».

* 4:29 4:13-те немелде тайылбырны көр.

* 4:30 Өске бурунгу сөзүглелде «Арзылаңныы дег» деп бижээн.

* 5:26-28 МЕНЕ – «санаар», ТЕКЕЛ – «деңзилээр» дээн уткалыг, а ПАРСИН/ПЕРЕС – «чарар» болгаш «перстер» деп арамей сөстерге дөмейлешкек.

* 7:5 Азы: «Үш азыг».

* 7:9 Бурунгу еврейлерниң бодалы-биле, Бурганның дүжүлгези дугуйлуг чууза-тергеге дөмей (Иез. 1 эгени көр).

* 7:25 «Чыл» деп сөстүң болгу дег өске утказы: «Хуусаа» (12:7 көр).

* 8:9 Каас чурт – израиль чер дээни ол (Иез. 20:6, 15 көр).

* 8:12 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Аг-шериг бодунуң бузут-багы дээш ооң холунче кирген».

* 8:24 Азы: «Ол күштүг боор, ынчалза-даа бодунуң күжү-биле эвес».

* 9:26 Бо домактың утказы эки билдинмес. Өске бурунгу сөзүглелде «Ол чок апаар» деп бижээн.

* 9:27 Азы: «Өргээге».

* 11:5 «Мурнуу хаан» – Египеттиң хааны (11:8 көр), а «соңгу хаан» – Сирияның хааны дээн чадапчок.

* 11:6 Өске бурунгу сөзүглелде «төлү» эвес, а «адазы» деп бижээн.

* 11:16 8:9-та немелде тайылбырны көр.

* 11:22 Чагыг-керээниң баштыңы – Бурганның дээди бараалгакчызы дээн чадавас.

* 11:30 Китт чон – израильчилер ол үеде Чер ортузу далайның ортулуктары биле чартык ортулуктарының чурттакчыларын ынчаар адап турган (Э. д. 10:4; Сан. 24:24 көр).

* 11:37 Ажы-төлдүг болурунуң бурганы Адонисти ынча дээн чадавас.

* 11:41 8:9-та немелде тайылбыр көр.

* 11:45 Каас даг – Сион дагда турар Иерусалим хоорайны ойзу адааны ол.

* 12:4 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Хөй кижилер азып-тениир».

* 12:7 «Чыл» деп сөстүң болгу дег өске утказы: «Хуусаа» (7:25 көр).

+ 1:1 4 Хаан. 24:1; Иер. 25:1
+ 1:1 2 Чыл. 36:5-7
+ 1:2 4 Хаан. 24:13; 2 Чыл. 36:10
+ 1:6 Иез. 14:14,
+ 1:7 4 Хаан. 23:34; 24:17
+ 1:8 Иез. 4:13; Ос. 9:3
+ 1:9 Э. д. 39:21
+ 1:12 Рим. 14:2
+ 1:17 Э. д. 41:12
+ 1:20 Э. д. 41:8,
+ 1:21 Дан. 6:28; 10:1
+ 2:1 Э. д. 41:8
+ 2:4 3 Хаан. 1:31; Дан. 3:9; 5:10; 6:6; 6:21
+ 2:5 Эзра 6:11; Дан. 3:29
+ 2:6 Дан. 5:7, 16
+ 2:9 Эсф. 4:11
+ 2:12 Дан. 3:13, 19
+ 2:17 Дан. 1:6
+ 2:21 Иов 12:18; Дан. 5:20
+ 2:22 Иов 12:22; Эккл. 12:14; 1 Кор. 4:5
+ 2:28 Э. д. 40:8
+ 2:28 Дан. 10:14
+ 2:30 Э. д. 41:16
+ 2:37 Эзра 7:12; Иез. 26:7; Ажыд. 17:14
+ 2:38 Иер. 27:6
+ 2:39 Зах. 6:1
+ 2:40 Дан. 7:7, 23
+ 2:44 Агг. 2:22
+ 2:44 Евр. 12:28
+ 2:46 Аж.-ч. 10:25; 16:29
+ 2:46 Аж.-ч. 14:13
+ 2:47 Ы. х. к. 10:17; 4 Хаан. 5:15
+ 3:1 Э. д. 11:2
+ 3:6 Ажыд. 13:15
+ 3:8 Дан. 6:12-13
+ 3:9 3 Хаан. 1:31
+ 3:12 Дан. 2:49
+ 3:13 Дан. 2:12
+ 3:15 4 Хаан. 18:35
+ 3:19 Дан. 2:12
+ 3:25 Иса. 43:2
+ 3:26 Аж.-ч. 16:17
+ 3:29 Эзра 6:11; Дан. 2:5
+ 3:31 Дан. 6:25; 1 Пет. 1:2; 2 Пет. 1:2
+ 3:33 Дан. 2:44
+ 4:2 Дан. 2:1; 7:15
+ 4:4 Дан. 2:2, 10-11
+ 4:5 Дан. 1:7
+ 4:5 Э. д. 41:38; Дан. 5:11, 14
+ 4:7 Башт. 9:15; Иез. 31:3-7; Мк. 4:32
+ 4:14 Иер. 27:5
+ 4:15 Э. д. 41:8
+ 4:16 1 Хаан. 25:26; 2 Хаан. 18:32
+ 4:19 Иер. 27:6
+ 4:24 У. ч. 16:6
+ 4:24 Аж.-ч. 8:22; 2 Тим. 2:25
+ 4:31 Дан. 2:44; 6:26
+ 4:32 Ыд. ыр. 61:10; Иса. 40:17
+ 4:32 Иов 23:13; Иса. 14:27
+ 4:33 2 Чыл. 33:13
+ 5:1 Дан. 7:1; 8:1
+ 5:1 Э. д. 40:20; Эсф. 1:3; 2:18; Мк. 6:21
+ 5:2 Дан. 1:2
+ 5:4 Ыд. ыр. 113:12-15
+ 5:6 Наум 2:10
+ 5:7 Дан. 2:2; 4:6
+ 5:8 Э. д. 41:8
+ 5:10 3 Хаан. 1:31; Дан. 2:4
+ 5:11 Э. д. 41:38; Дан. 4:5
+ 5:11 Дан. 2:48
+ 5:12 Дан. 1:7; 4:5
+ 5:12 Дан. 1:17
+ 5:17 4 Хаан. 5:16
+ 5:20 Дан. 4:27-30
+ 5:21 Дан. 4:31
+ 5:23 Иов 12:10; Иер. 10:23
+ 5:23 Аж.-ч. 12:23; Ажыд. 16:9
+ 5:27 Иов 31:6; Ыд. ыр. 61:10
+ 5:31 Иер. 51:11; Дан. 9:1
+ 6:3 Э. д. 41:40; Эсф. 10:3
+ 6:4 Иез. 14:14
+ 6:6 3 Хаан. 1:31; Дан. 2:4
+ 6:8 Эсф. 1:19; 8:8
+ 6:10 Ыд. ыр. 136:5-6

+ 6:10 3 Хаан. 8:48; 2 Чыл. 6:38; Ыд. ыр. 118:23

+ 6:13 Дан. 3:8
+ 6:17 Мф. 27:66; Ажыд. 20:3
+ 6:21 3 Хаан. 1:31; Дан. 2:4
+ 6:23 Дан. 3:25
+ 6:24 Ы. х. к. 19:19
+ 6:24 Эсф. 7:9; Ыд. ыр. 7:16; У. ч. 11:5
+ 6:25 Дан. 3:31
+ 6:26 Дан. 4:31
+ 6:27 Дан. 3:33

+ 6:28 2 Чыл. 36:22; Эзра 1:1; Иса. 44:28; 45:1

+ 7:1 Дан. 5:1; 8:1
+ 7:2 Иер. 49:36; Ажыд. 7:1
+ 7:3 Ажыд. 13:1-2
+ 7:6 Ажыд. 13:2
+ 7:7 Ажыд. 12:3; 17:3,
+ 7:8 Дан. 8:9
+ 7:8 Ажыд. 9:7; 13:5
+ 7:9 Ажыд. 20:4
+ 7:9 3 Хаан. 22:19; Иса. 6:1; Ажыд. 4:2
+ 7:9 Ажыд. 1:14
+ 7:10 Ы. х. к. 33:2; Ажыд. 5:11
+ 7:10 Ажыд. 20:12
+ 7:11 Ажыд. 19:20
+ 7:13 Иез. 1:26; Ажыд. 1:13
+ 7:13 Мф. 26:64; Мк. 14:62; Ажыд. 1:7; 14:14
+ 7:14 Ыд. ыр. 109:1-2; Иса. 9:6; Мф. 28:18

+ 7:14 Дан. 7:27; Авд. 1:21; Зах. 14:9; Лк. 1:33; 1 Кор. 15:24; Ажыд. 11:15

+ 7:15 Дан. 4:2
+ 7:18 Мф. 25:34
+ 7:21 Дан. 8:24; Ажыд. 13:7
+ 7:23 Дан. 2:43
+ 7:27 Дан. 7:14
+ 7:28 Лк. 2:19,
+ 8:1 Дан. 5:1; 7:1
+ 8:2 Неем. 1:1; Эсф. 1:2
+ 8:7 Дан. 11:11
+ 8:8 Дан. 7:3
+ 8:9 Дан. 7:8
+ 8:10 Ажыд. 12:4
+ 8:11 Хост. 29:38-42
+ 8:11 Дан. 11:31; 12:11
+ 8:13 Дан. 12:6
+ 8:16 Дан. 9:21; Лк. 1:19,
+ 8:17 Ажыд. 1:17
+ 8:17 Иез. 2:1
+ 8:18 Дан. 10:9; Зах. 4:1
+ 8:19 Дан. 11:36
+ 8:21 Дан. 11:3
+ 8:24 Дан. 7:21; Ажыд. 13:7
+ 8:25 Иов 34:20
+ 8:26 Дан. 10:14
+ 9:1 Дан. 5:31; 6:1; 11:1
+ 9:2 Иер. 25:11; 29:10; Зах. 1:12; 7:5
+ 9:3 Эсф. 4:3

+ 9:4 Лев. 26:40; 3 Хаан. 8:47; 2 Чыл. 6:37; Неем. 9:2

+ 9:4 Неем. 1:5; 9:32
+ 9:4 Ы. х. к. 7:9
+ 9:5 Эзра 9:6-7; Неем. 1:7
+ 9:6 Неем. 9:34
+ 9:9 Неем. 9:17
+ 9:11 Ы. х. к. 8:19-20; 28:15
+ 9:12 Иез. 5:9
+ 9:13 Лев. 26:14-45; Ы. х. к. 28:15-68
+ 9:14 Неем. 9:33
+ 9:15 Хост. 32:11
+ 9:16 Ыд. ыр. 30:2; 70:2
+ 9:16 Ыд. ыр. 43:14; 78:4; Мих. 6:16
+ 9:17 Сан. 6:25
+ 9:18 4 Хаан. 19:16; Неем. 1:6
+ 9:19 Ыд. ыр. 78:9; Лк. 18:13
+ 9:19 Ыд. ыр. 24:10; 78:9
+ 9:20 Неем. 1:6
+ 9:21 Иса. 65:24
+ 9:21 Дан. 8:16; Лк. 1:19,
+ 9:21 Хост. 29:39
+ 9:23 Дан. 10:11, 19
+ 9:24 Неем. 11:1; Иса. 48:2; Мф. 4:5; 27:53
+ 9:26 Мф. 24:6-14

+ 9:27 Дан. 11:31; 12:11; Мф. 24:15; Мк. 13:14

+ 10:1 2 Чыл. 36:22; Эзра 1:1; Иса. 44:28; 45:1

+ 10:1 Дан. 1:7; 4:5
+ 10:4 Э. д. 2:14
+ 10:5 Иез. 9:2; Ажыд. 1:13
+ 10:6 Иез. 1:14, 16; Мф. 28:3
+ 10:6 Ажыд. 1:14; 19:12
+ 10:6 Иез. 1:7; Ажыд. 1:15
+ 10:7 Аж.-ч. 9:7

+ 10:9 Дан. 8:18; Зах. 4:1; Ин. 18:6; Ажыд. 1:17

+ 10:10 Иез. 2:9; 8:3
+ 10:11 Дан. 9:23; 10:19
+ 10:12 Дан. 9:23

+ 10:13 Дан. 10:21; 12:1; Иуда 1:9; Ажыд. 12:7

+ 10:14 Дан. 2:28; 8:26
+ 10:14 Авв. 2:3
+ 10:16 Иса. 6:7; Иер. 1:9
+ 10:19 Дан. 9:23; 10:11
+ 10:20-21 Дан. 12:1
+ 11:1 Дан. 5:31; 6:1; 9:1
+ 11:2 Дан. 10:21
+ 11:3 Дан. 7:6; 8:5, 21
+ 11:10 Иса. 8:8; 30:28
+ 11:11 Дан. 8:7
+ 11:15 Иез. 4:2
+ 11:16 Дан. 8:9
+ 11:19 Иез. 26:21
+ 11:31 Дан. 8:11; 9:27; Мф. 24:15; Мк. 13:14
+ 11:33 Дан. 12:3, 10
+ 11:36 2 Фес. 2:4
+ 11:36 Ы. х. к. 10:17; Дан. 2:47
+ 11:36 Ажыд. 13:5
+ 11:36 Дан. 8:19
+ 11:41 Иса. 11:14
+ 11:43 2 Чыл. 12:3; Иез. 30:4; Наум 3:9
+ 12:1 Дан. 10:13; Иуда 1:9; Ажыд. 12:7

+ 12:1 Иер. 30:7; Мф. 24:21; Мк. 13:19; Ажыд. 16:18

+ 12:1 Хост. 32:32, 33; Дан. 10:21; Ажыд. 20:12

+ 12:2 Иса. 26:19; Иез. 37:12
+ 12:2 Мф. 25:46; Ин. 5:28-29; Аж.-ч. 24:15
+ 12:3 Дан. 11:33; 12:10
+ 12:3 Мф. 13:43

+ 12:3 Иов 11:17; 22:28; У. ч. 4:18; Иса. 60:3

+ 12:4 Иса. 8:16; 29:11; Ажыд. 5:1; 10:4; 22:10

+ 12:6 Дан. 10:5
+ 12:6 Дан. 8:13
+ 12:10 Дан. 11:35
+ 12:10 Ажыд. 22:11
+ 12:10 Дан. 11:33; 12:3
+ 12:10 Ыд. ыр. 106:43; Ос. 14:10
+ 12:11 Дан. 8:11; 9:27; 11:31
+ 12:13 Иса. 57:2

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=TVN

Тайылбырлыг Словарь

Тайылбырлыг Словарь

1. А

2. Б

3. В

4. Г

5. Д

6. И

7. К

8. Л

9. М

10. Н

11. О

12. Ө

13. П

14. Р

15. С

16. Т

17. У

18. Ү

19. Ф

20. Х

21. Ч

22. Ш

23. Ы

24. Э

Авраам – еврей чоннуң үндезилекчи өгбези, Бурганга бүзүрээриниң үлегер-чижээ. Дээрги-Чаяакчы ооң адын солуваанда, Аврам деп аттыг турган. Дээрги-Чаяакчы ооң-биле тускай чагыг-керээ чарган (Э. д. 12–25 эгелер).

Авырал (орус. благодать) – Бурганның өршээли, ээ көрүүшкүнү, энерели, бүзүрээн кижиге чорудуп бээр күжү.

Ажыдыышкын (грек. апокалипсис, орус. откровение) – Бурганның кандыг-бир кижиге Бодунуң күзел-соруун илередип көргүзери. Бурган ажыдыышкынын янзы-бүрү аргалар-биле кылып турган – чамдыкта кижиге дорту-биле чугаалап, чамдыкта Бодунуң төлээзин чорудуп, а чамдыкта дүш азы онза көстүүшкүн таварыштыр ону көргүзүп турган.

Акталаткан кижи (орус. евнух) – эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүкке оолдарны чамдыкта чазап (азы акталап) каар турган. Шак ынчаар акталаткан эр кижилер хааннарга бо-ла бараан болур, чүге дээрге оларны хаанның кадайларынга хамаарыштыр айыыл чок деп санаар турган.

Аллилуйя – Ыдыктыг ырларда Бурганны алдаржыткан кыйгы. Дорт очулдурарга, «Дээрги-Чаяакчыны мактаңар!» дээн.

Аминь – еврей дылдан дорт очулдурарга, «ылап шын» дээн, колдуунда-ла «ындыг», «ындыг-ла болзунам» дээн уткалыг сөс.

Амыр-дыш хүнү (евр. шаббат) – еврейлерде неделяның чедиги хүнү болур, бүрүнү-биле Бурганга тураскааттынган хүн (Хост. 20:8-11; Ы. х. к. 5:12-15). Ол хүнде иудейлер синагогаже баар ужурлуг. Хүннүң-не кылыр ажылды ол хүн кылыры хоруглуг.

Аптара, ыдыктыг аптара (орус. ковчег завета) – Дээрги-Чаяакчының айтыышкынын ёзугаар израильчилер тускай аптараны кылып каан. Моисей ынаар Он айтыышкын бижээн калбак даштарны суп каан, ынчангаш аптараны «Чагыг-керээниң аптаразы» деп база адап турган. Аптараның халывының кырында ийи херувим дүрзүзүн тургускан. Ол аптараны Ужуражылга майгынының (а ооң соонда Бурганның өргээзиниң) Эң ыдыктыг өрээлинге шыгжаар турган.

Арыг, арыг эвес – ыдыктыг хоойлу ёзугаар (Левит номундан көр) кижиниң мага-бодунуң чамдык байдалдары арыг эвес деп санаттынар (чижээлээрге, кеш аарыы-биле аарыыры, херээжен кижиниң ай демдээн көөрү). Ол ышкаш чамдык дириг амытаннар арыг эвес кылдыр санаттынып турган – оларны чиири база оларның сектеринге дээри хоруглуг. Арыг эвес дириг амытанга, кижиге азы черге дегген кижи арыг эвес апаар турган. Арыг эвес кижиниң Дээрги-Чаяакчыга мөгейген ёзулалдарга киржири хоруглуг.

Асия – Бичии Азияның (амгы Турция күрүнениң кезии) барыын талазында чыдар Римге чагырткан девискээр, Азия дип-биле салчап болбас.

Ашера – Ханаан чүдүлгеде кыс бурган. Хананейлер аңаа мактал-хүндү кылдыр ыдыктыг деп санаары ыяш адагаштар азы ыяштар тургузуп турган.

Бараалгакчы, Бурганның бараалгакчызы (орус. священник) – ыдыктыг бараан болуушкун кылыр, өскээр чугаалаарга, Бурганның ыдыктыг өргээ-майгынынга өргүл кылыр база өске-даа чүдүлге ёзулалдары күүседир хүлээлгелиг кижи. Ооң кол сорулгазы – Бурган биле кижилер аразынга эптештирикчи болуру. Дээрги-Чаяакчы Левийниң аймаан Аңаа бараан болур аймак кылдыр шилип, аңгылаан соонда, Бурганның бараалгакчылары деп атты эдилээр эргени Моисейниң акызы Аароннуң эр хиндиктиг үре-салгалынга берген. Бурганның бараалгакчыларының аразында бирги черде турар, онзагай хүлээлгелерлиг база чон мурнунга улуг хүндүткелдиг бараалгакчыны дээди бараалгакчы деп адап турган. Сөөлзүредир ол дээди иудей Чөвүлелдиң база даргазы апарган. Ол тускай хептиг болур болгаш бодун онзагай арыг, үлегерлиг ап чоруур ужурлуг. Чүгле дээди бараалгакчы Ужуражылга майгынында база Бурганның өргээзинде Эң ыдыктыг өрээлче, чылда чүгле чаңгыс катап, өндүр улуг арыглаашкын хүнүнде кирер эргелиг турган (Лев. 16 эгени көр).

Баштыңнар (орус. старейшины) – Израиль чоннуң төрел бөлүктериниң эрге-чагырга туткан төлээлери. Бурганның бараалгакчылары-биле кады иудейлерниң шажынчы амыдыралын башкарып турганнар, оларның чамдыызы дээди иудей Чөвүлелдиң кежигүннери болур. Баштыңчылар деп адаар улус-биле салчап болбас.

Белдир-ыяш (орус. крест) – херектеннерни хилинчектеп, дорамчылап, бужартадыр дээш, азып шаажылаар адагаш. Рим империязынга эң аар кемниг херек үүлгеткен херектеннерни ийи шавышкак ыяшка хере шаап шаажылаары бүгү шаажылалдарның эң-не каржы болгаш хилинчектиг хевири деп санаттынар. Хөй таварылгаларда шаажылаттырганнарны белдир-ыяшка хол-будундан кадаг-биле чыпшыр кадаар турган. Иисусту белдир-ыяшка хере шаап шаажылаан соонда, ол шаажылал чепсээ Ону дамчып кээр камгалалдың ыдыктыг демдээ болу берген.

Болбаазыраңгай (орус. совершенный) – бүрүн дески, четпес чүүл, тала чок, бүрүнү-биле эки, эң дээди байдалга база эчизинге четкен боору.

Бурган (евр. Элохим, грек. Теос, орус. Бог) – бүгү-ле бар чүвениң Дээрги-Чаяакчызы, бистиң база Чаяакчывыс, амыдыралывыстың үндезин-дөзү.

Буянныг Медээ (грек. Эвангелион) – Иисус Христостуң суртаалдааны Бурганның Чагыргазының дугайында өөрүшкүлүг медээ. Буянныг Медээни христианнар сөөлзүредир Камгалакчы Иисустуң бо делегейге өлүмү болгаш катап дирилгениниң дугайында чугаа деп билип эгелээн. Ынчангаш Христостуң амыдыралы болгаш ажыл-херээниң дугайында тоожаан дөрт номну база Буянныг Медээлер деп адаан.

Ваал – Ханаанның чурттакчыларының мөгейип турган янзы-бүрү бурганнарының ат-дужаалы. Дорт очулдурарга, «ээ» дээн.

Веелзевул – Эрги Чагыг-керээ үезинде Израильди долгандыр чурттаан чоннарның мөгейип турган бурганнарының бирээзи (4 Хаан. 1:3 көр). Иисус Христостуң үезинде еврейлер буктарның чагырыкчызы эрликти ынчаар адап эгелээн.

Галилея хөлү – Израильдиң соңгу чүгүнде чыдар бо хөл Галилея, Геннисарет, а сөөлзүредир рим чагырыкчы Тиверийге тураскааткан Тивериада хөлү деп үш аңгы аттыг. Грек сөзүглелде ол улуг эвес хөлдү колдуунда-ла далай дээр турган. Оон Иордан хем үндүр агып чыдар. Ол хөлдүң чоок-кавызынга хөй чурттакчылыг черлер турган, оларның чурттакчы чону колдуунда балык тудуп амыдырап чораан.

Давид – Христостуң төрүттүнеринге чедир бир муң хире чыл мурнунда израиль чоннуң ийиги хааны. Бурганны алгап-мактаан дыка хөй Ыдыктыг ырларның бижикчизи. Бурган Давидке ооң салгакчылары израиль чонну кезээ мөңгеде хааннаарын аазаан, ынчаарга иудейлер боттарының манап турганы камгалакчы хаан Давидтиң ук-ызыгуурундан төрүттүнер ужурлуг деп санап, ону Давидтиң Оглу деп адаар турган.

Дайынчы терге (орус. колесница) – эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүкке эң күчүлүг дайынчы чепсек-херекселдиң бирээзи кылдыр санадып турган.

Дүрзү-бурган (орус. идол) – еврей чон-биле кожа чурттап чораан чоннар шуткуп-сиилбээн, чуруп каан дүрзүлер кылып алгаш, оларын «бурганнар» деп адап, мөгейип турганнар. Дээрги-Чаяакчыга шынчы эвес иудейлер база чамдыкта ынчалдыр кылып турган.

Дээди иудей Чөвүлел (грек. синедрион) – Иисус Христостуң үезинде иудей чонну башкарып турган дээди даргалар. Дээди Чөвүлелдиң кежигүннеринге Бурганның дээди бараалгакчылары, чоннуң баштыңнары база ном-хоойлу тайылбырлакчылары хамааржып болур турган.

Дээрги-Чаяакчы (евр. Яхве, грек. Кириос, орус. Господь) – Эрги Чагыг-керээде ол ат-дужаал Яхве (Иегова) деп аттың очулгазы, Бурганның ыдыктыг ады болур. Бурган Моисейни израиль чонну Египеттен үндүре берзин дээш чорудуп тура, Бодун ол ат-биле адаан. Шак ол ыдыктыг атты душ бооп бужартадырындан сезингеш, иудейлер Христостуң төрүттүнеринге чедир үеде-ле Ыдыктыг Бижилгелерни номчуп тургаш, ол атты ыыткыр чугаалавайн, ооң орнунга «адонай» азы «дээрги» деп турганнар.

Дээрниң төлээзи, Бурганның төлээзи (грек. ангелос) – дорт очулдурарга, «айбычы» дээн уткалыг сөс. Бурганга бараан болуп турар, дээр уктуг, угаан-сарыылдыг, онзагай амытаннар. Бурган оларны дамчыштыр бүгү чүвени башкарып, кижилерге база чоннарга дузалажып турар.

Иордан хем – Израильдиң кол хеми. Ол соңгу чүкте Галилея хөлүнден агып үнгеш, мурнуу чүкте Өлүг далайже агып кирген. Иордан он ийи израиль аймактың эрте-бурунгу черлерин ийи чарып турар – ооң барыын талазынга тос аймак, чөөн талазынга ийи аймак ээлээн черлерлиг турган, а Манассияның аймаа – хемниң ол-бо чарыынга чер ээлеп чурттап турган.

Кижи амытан Оглу (орус. Сын Человеческий) – Иисустуң Бодунга хамаарыштыр ажыглап келген бо ады Ону ёзулуг кижи кылдыр көргүспүшаан, Бурганның медээчилериниң чугаалап келгени Камгалакчы база ол-дур дээрзин онзалап демдеглеп турар. Эрги Чагыг-керээде Даниил медээчи «кижи амытан оглу ышкаш бир-ле Кижи» бүгү өртемчейниң чагырыкчызы болурун чугаалаан.

Кул-кадай (орус. наложница) – Эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүкке эр кижи элээн каш херээженни бодунга кадай кылдыр ап, а ол ышкаш бодунуң кул херээженнерин кадай кылдыр ап болур турган. Ынчалза-даа кул-кадайлары ээзиниң хостуг төрүттүнген кадайлары ышкаш эргелерлиг болбас ужурлуг. Бир эвес ээниң хостуг кадайының ажы-төлү чок болза, ол ашаанга бодунуң чалчазын кул-кадай кылдыр берип болур турган. Ындыг таварылгада чалчадан төрүттүнген ажы-төл ээ херээженниң ажы-төлү ышкаш бооп, хоойлу-дүрүм ёзугаар салгакчылар болур.

Кыртыжап демдектээри (орус. обрезание) – эр хиндиктиг улустуң Бурганга тураскааттынганын херечилээр иудей ёзулал. Төрүттүнгенинден бээр сески хүнүнде оолдарның дотааның кыдыкы кежин демдектеп, кыртыжай кезер. Бо ёзулал Авраам биле Бурганның аразында керээниң демдээ бооп, ол үеден бээр Авраамның үре-салгалының аразында нептерээн.

Левиттер – Левийниң үре-салгалы. Левий болза Иаковтуң он ийи оглунуң бирээзи база израиль чоннуң өндүр улуг өгбелериниң бирээзи болур. Левиттер үш төрел бөлүкке: Гирсоннуң, Кохаттың болгаш Мерариниң салгакчыларынга чарлыр. Бурган левит Аароннуң үре-салгалын Бодунуң бараалгакчылары кылдыр, а өске левиттерни ыдыктыг өргээ-майгынга ажылдап, бараалгакчыларга дузалаар кылдыр шилип алган.

Медээчи, Бурганның медээчизи (орус. пророк) – Бурганның күзел-соруун чонга медеглээр ужурлуг, Ооң тускай кыйгырткан кижизи. Бурган Бодунуң сөзүн медээчилерни дамчыштыр улуска чугаалап турган. Чамдык медээчилерниң сөстери номнар кылдыр бижиттинген болгаш Эрги Чагыг-керээниң элээн улуг кезиин тургузуп турар.

Моав – Израильдиң мурнуу-чөөн чүгүнге чурттап чораан, дүрзү-бурганнарга мөгеер моав чон Лот биле ооң улуг уруунуң хан холужуушкуннуг харылзаазындан тывылган (Э. д. 19:30-38). Израиль чоннуң Ханаанче чоокшулап келгениниң эгезинде-ле, моавтар биле израильчилерниң аразынга өжээннешкек чорук тургустунган. Ол өжээннежиишкин ужун израиль чонга моавтарны бодунуң ниитилелинче хүлээп аарын хоруп каан (Ы. х. к. 23:3). Руфь дугайында номда ол дүрүмнү чымчатканы илдең тускай таварылга бар.

Моисей – израиль чоннуң Египетке төрүттүнген өндүр улуг медээчизи, баштыңчызы болгаш хоойлу-дүрүм тургузукчузу. Моисей Бурганның айтыышкыны-биле еврей чонну Египетке туттуруушкундан үндүрген. Иудей чаңчыл ёзугаар «Беш ном» азы «Моисейниң хоойлузу» ооң бижээн номнары болур.

Мөргүл, мөргүүрү (орус. молитва) – ол дээрге кижиниң Бурган-биле чугаазы азы харылзажылгазы-дыр. Мөргүп тура, кижи Бурганны алдаржыдар, Аңаа өөрүп четтирер, бодунуң бачыттарын миннир, Оон дуза дилээр болгаш оон-даа өске.

Негев – Палестинаның мурнуу чүгүнде (Иуданың аймааның черинде) ээн кургаг ховунуң ады.

Ном-хоойлу тайылбырлакчызы (орус. книжник, законник) – бодун Бурганның хоойлузун (Ыдыктыг Бижилгелерни) шинчилээринге, тайылбырлаарынга база чара бижииринге бараан болдурган эртемден еврейлерни ынча дээр турган. Ном-хоойлу тайылбырлакчызы Эзра Вавилонга туттуруушкундан ээп келген соонда, иудейлерге Дээрги-Чаяакчыга шын мөгейигже эглиринге дузалаан кижилерниң бирээзи турган. Ном-хоойлу тайылбырлакчыларының элээн хөйү дээди иудей Чөвүлелдиң кежигүннери болуп, чоннуң эң чугула херектерин шиитпирлеп турган.

Он-хоорай (грек. Декаполис, орус. Десятиградие) – Иисус Христостуң үезинде Галилея хөлүнүң чөөн талазында турар эң чугула он хоорайның эвилели база ол кезек девискээрниң ады. Он-хоорайның чурттакчыларының хөй кезии дүрзү-бурганнарга чүдүүр улус турган.

Өргүл – еврейлер Бурганга колдуунда-ла мал-маганны, куштарны азы үнүш-дүжүттү эккеп өргүп турган. Өргүлдүң кол хевирлери Левит деп номда тодараттынып бижиттинген:

– бүрүн өрттедир өргүл – ооң кандыг-даа кезиин чип болбас турган, а өске өргүлдерни кезии-биле азы бүрүнү-биле эккеп салган кижи азы Бурганның бараалгакчызы чиир турган;

– далган-тараа өргүлү – ону янзы-бүрү быжырган хевирлерлиг кылдыр база оливка үзү-биле холаан кылдыр эккеп болур турган;

– эп-найырал өргүлү – ону Бурганның ачы-буяны дээш, Аңаа өөрүп четтириишкин илередири-биле эккеп турган;

– бачыт дээш өргүл – чоннуң аңгы-аңгы бөлүктеринден улуска боттарының бачыттары дээш өргүлдү бай-шыдалын барымдаалап, дөмей эвес хемчээлдиг кылдыр эккээрин чөпшээрээн турган;

– кем-буруу дээш өргүл – ооң-биле Бурганга азы өске-бир кижиге бодунуң кем-буруузу-биле чедирген когаралының орнун тургузары чугула турган.

Өргүлдүң өске хевирлери база турган, чижээлээрге, хүннээшкин өргүлү, сактыышкын өргүлү болгаш о.ө.

Өргүл салыр бедигээш (орус. жертвенник) – даштан кылган онзагай тудуг аймаа, аңаа еврейлер Бурганга өргүлдү (колдуунда-ла мал-маганны, куштарны азы үнүш-дүжүттү) өрттедип турган. Соломон хаанның үезинден эгелээш, Бурганга өргүл салыр дың чаңгыс чер Ооң Иерусалимде өргээзинге турган.

Өргээ, Бурганның өргээзи (орус. храм) – Бурганга бараан болуушкуннуң ыдыктыг оран-савазы. Соломон хаан Бурганның өргээзин Иерусалимге тудуп тургускан соонда, ол оран-сава Ужуражылга майгынының орнун ээлей бергеш, Израильде Бурганга бараан болуп, мөгеер болгаш өргүл кылыр чаңгыс-ла төп чер апарган. Аңаа Бурганның бараалгакчылары чүдүлге ёзулалдарын күүседип база Бурганга өргүлдү кылып турган. Соломоннуң туттуруп кааны Бурганның өргээзин бистиң эрага чедир 586 чылда вавилон аг-шериг үрегдеп каан. Бурганның ийиги өргээзин бистиң эрага чедир VI чүс чылдың төнчүзүнде туттуруушкундан хосталгаш, ээп чанып келген еврейлер туткан, оларны Давид хаанның Зоровавел дээр салгакчызы удуртуп, Аггей болгаш Захария медээчилер деткип турган. А хөй чылдар эрткенде, Ирод хаан Бурганның өргээзиниң девискээрин эде тургузуп база алгыдып каан. Ол өргээни бистиң эраның 70 чылында рим аг-шериг шуут үреп-бузуп каан.

Өске чоннар улузу (орус. язычники) – иудейлерниң билиишкини-биле Бурганның шилип алган чонунга хамаарышпас, олардан аңгы шажын-чүдүлгелиг улусту ынча дээр. Иудейлер оларны арыг эвес кылдыр санап, аралажып харылзашпазын кызып турган.

Понтий Пилат – Иудеяның Римден томуйлаан тус чер чагырыкчызы, ону б.э. 26 чылында император Тиверий олурткан. Ол Иудеяда рим аг-шеригни башкарып, Бурганның дээди бараалгакчыларын томуйлап база чугула шииткел айтырыгларын шиитпирлеп турган. Еврей төөгүчүлерниң херечилеп турары-биле, Пилат каржы-дошкун, туразы улуг кижи чораан, ол еврейлер болгаш самарийжилерге хөй хораны чедирген.

Прозелит – дүрзү-бурганнарга чүдүп чорааш, ооң соонда иудей чүдүлгени бүрүнү-биле хүлээп алгаш, кыртыжап демдектеттирип алган кижи.

Рефа улус – Ханаанга израильчилер кээр бетинде чурттап чораан кайгамчык улуг-шыырак мага-боттуг аймак-чон.

Саддукейлер – Иисус Христостуң үезинде иудейлерниң фарисейлерге удурланышкак шажынчы болгаш политиктиг бөлүү. Олар өлгеннерниң катап дирлиринге бүзүревес база Ыдыктыг Бижилге кылдыр чүгле Моисейниң Беш номун хүлээп көөр. Дыка хөй саддукейлер Бурганның бараалгакчылары турган болгаш, оларның ызыгууртан, бай-шыырак кижилер аразынга салдары улуг турган.

Самария чурттуглар азы самарийжилер – Палестинаның ортаа кезиинде, Иудеяның соңгу талазында, а Галилеяның мурнуу талазында чыдар черниң чурттакчылары. Самария чурттуглар чоорту дүрзү-бурганнарга чүдүүрүнден ойталап, Бурганга бүзүрей бергеш, Моисейниң хоойлузун сагып келгеннер (4 Хаан. 17 эгени көр). Самарияда чурттаан, еврей ук-ызыгуурлуг-даа болза, өске сөөк-язылар-биле холужа берген чон-биле иудейлер көрүшпес, өжээннежир чораан.

Синагога – иудейлерниң Бурганга мөгеери-биле база ыдыктыг хоойлуну өөренири-биле чыглыр чери.

Синай даг – Египеттен чөөн чүкте Синай чартык ортулукта турар даг. Ол дагга Дээрги-Чаяакчы Моисейге көстүп келгеш, израиль чонга Бодунуң хоойлузун берген. Ол дагны Хорив деп база адаар турган.

Сион – Иерусалим хоорайда Бурганның өргээзи турган дагның ады. Бурган шак ол черни иудейлер Аңаа мөгейзин дээш шилип алган. Иерусалим хоорайны Библияда чамдыкта «Сион-кыс» деп ойзу адап турар.

Соломон – Давид хаанның салгакчызы, бистиң эрага чедир Х чүс чыл үезинде хааннап чораан. Ол болза Бурганның аңаа хайырлааны өндүр улуг мерген угаан биле байлакшылы дээш, Чоокку Чөөн чүкке алдаржаан кижи турган.

Сугга суктурары (грек. баптисмос, орус. крещение) – бо ёзулалды эртип турар кижини сугже хензиг өйде шымындыр сугар. Сугга суктуруп, ыдыктаар ёзулалды эрткен кижиниң үндезини-биле чаартынып, чаа амыдыралче катап төрүттүнериниң база бачыттан ойталааш, Бурганче эглип кээриниң символ-демдээ. Сөөлзүредир Иисус Христостуң өлүмүнге база катап дирилгенинге бүзүрелдиң символу апарган.

Сүлде, Ыдыктыг Сүлде (орус. Дух Святой) – Бурганның Сүлдези; Иисустуң дилээнин ёзугаар Бурган Ададан бадып кээп турар, алыс шынны көргүзер Сүлде; Аргалакчы болгаш Болчукчувус.

Тамы (орус. ад, преисподняя) – бурунгу иудей чүдүлге ёзугаар бүгү өлген кижилерниң турар чери; өлүглер ораны; алдыы оран. Иисус Христостуң үезинде иудейлер тамыны чүгле бачыттыг кижилерниң кеземче эртер чери кылдыр санаар турган.

Угаадыглыг чугаа (орус. притча) – долгандыр турар амыдыралга ийикпе, азы төөгүге үндезилей алдынган, мөзү-шынар азы угаан-сарыыл талазы-биле кандыг-бир өөредиг, угаадыг сиңген чугааны азы үлегер домакты ынча дээр. Угаадыглыг чугаалар кандыг-бир чүүлдү болганчок-ла ойзу чугаалап турар.

Ужуражылга майгыны, ыдыктыг майгын (орус. скиния) – израиль чон Египеттен үнүп келген соонда, Дээрги-Чаяакчы Моисейге онзагай майгынны тигерин дужааган. Ол майгынга Бурган Моисей-биле база Бодунуң бараалгакчылары – бүгү израиль чонну Ооң-биле эптештирер төлээлекчилер-биле ужуражып турган. Майгын боду Ыдыктыг болгаш Эң ыдыктыг деп ийи өрээлдиг болур. Ыдыктыг өрээлде Бурганга хүннүң-не мөгееринге ажыглаар херекселдер турар. Ынаар чүгле бараалгакчылар кирип болур эргелиг. Эң ыдыктыг өрээлде ыдыктыг аптара турар. Ынаар чүгле Бурганның дээди бараалгакчызы чылда чаңгыс катап, бүгү чонну бачыттан арыглаар ёзулалды кылыр дээш, кирип болур. Майгынны долгандыр херим турган, ооң иштинче левиттер база кирип болур. Соломон хаанның үезинде Иерусалимде даштан туткан турум өргээ Ужуражылга майгынын солаан.

Үе – Библияның үелеринде хүндүскү үени он ийи шакка чарып турган. Ол шактарны хүн үнгенинден эгелеп санаар (амгы үе санаашкынын ёзугаар эртенгиниң алды хире шактан). Ынчангаш эртенгиниң 9 шак дээрге хүн үнгенден бээр үшкү шак, 12 шак – алдыгы шак, а дүштекиниң 15 шак – тоску шак болур. Ындыг-даа болза, иудейлер хонуктуң эгезин хүн ашканындан (азы хүн үнериниң бетинде кежээден) эгелеп санап турган. А римчилер хонук дүн ортузунда эгелээр деп санап турган.

Фарисейлер – Иудеяга Иисус Христостуң үезинде турган чугула салдарлыг шажынчы бөлүктүң кежигүннери. Фарисейлер боттарын ыдыктыг хоойлуну база иудей ёзу-чаңчылдарны шыңгыы сагып чоруур бис деп чарлап чорааннар. Оларның хөй кезии бай-шыдалдыг улус турган.

Хаарган далганнар байырлалы (орус. праздник опресноков) – Хосталыышкын байырлалының соонда дораан эгелээр, чеди хонук дургузунда уламчылаар байырлал. Далганын хөөдүп четтикпээн еврей чоннуң дүвү-далаш-биле Египеттен дескениниң сактыышкыны кылдыр (Хост. 12 эгени көр) ол чеди хонук дургузунда ажыткы-биле хөөтпейн хаарган далганнар чиир турган.

Ханаан – Чер ортузу далайның чөөн эрииниң чоогунда чер. Ооң девискээринче амгы үедеги Израиль болгаш чамдык кожа күрүнелер кирип турган. Ханаанның чурттакчыларын хананейлер дээр. Эге дөс деп ном ёзугаар, хананейлер Нойнуң уйнуу Хаамдан укталган.

Херувим – чалгынныг, күштүг, дээр уктуг амытан; Бурганның бараан болукчузу. Херувим дүрзүлери ыдыктыг аптараның кырынга-даа, Соломоннуң тутканы өргээ иштинге-даа турган.

Хоойлу, ыдыктыг хоойлу (евр. Тора, орус. закон) – Моисейниң хоойлузун, өскээр чугаалаарга, Синай дагга Моисейге Бурганның бергени, Аңаа бараан болур талазы-биле чурумчуткан хоойлу-дүрүмнер база мөзү-шынарга хамааржыр дүрүм-сагылгалар, хамааты эргелер чыындызын ынча дээр.

Хорив – Синай дагның өске ады.

Хосталыышкын байырлалы (евр. песах, грек. пасха) – израильчилерниң өгбелериниң туттуругга турганы Египеттен адырлып үнгенин демдеглээн байырлал. Ол байырлал кээрге, иудейлер Бурганның айтыышкынын күүседип, анай азы хураган дөгергеш, ооң ханы-биле хаалгазын демдектээш, кежээки чемин чиир турганнар.

Христос (орус. помазанник, Мессия) – еврей база грек дылдан дорт очулдурарга, «Чагдырган» дээн ат. Бурунгу Израильге хаанны дүжүлгеге олуртурда, ыдыктаан оливка үзү-биле бажын чаар ёзулал турган. Иисусту Бурган дүжүлгеге «чаап олурткан», ынчангаш Ол Израильдиң манааны, Ооң кээрин медээчилерниң баш удур чугаалааны Мессия азы Христос болур.

Чагыг-керээ (орус. Завет) – Бурган биле кижилерниң аразында, хаан биле ооң албатыларының аразында керээ дег, ийи таланы хүлээндирип турар дугуржулга. Библияда элээн каш ындыг керээни тодарадып бижип турар, чижээлээрге, Ной азы Авраам дугайында чугааларда. Библияның бирги кезээн христианнар Бурганның израиль чон-биле Моисейни дамчыштыр чарган керээзи дээш «Эрги Чагыг-керээ» деп адап турар. А ийиги кезээн «Чаа Чагыг-керээ» деп адаар, чүге дээрге Иисус Христостуң өлүмү болгаш катап дирлиишкини бүгү улуска Бурган-биле чаа, Моисейниң хоойлузунга үндезилевээн керээ чарар арганы берип турар.

Чууза – хааннар болгаш өске-даа дээди дүжүметтер олуруп чоруур онзагай ыяш терге. Дайынчы тергеге дөмей-даа болза, дайын үезинде ажыглавас турган.

Шефела – Палестинада Иуданың аймаанга хамааржыр девискээр. Ол девискээр Чер ортузу далайның чоогунда оргулааш биле Иуданың дагларының аразынга турган. Шефела көдээ ажыл-агый чорударынга таарымчалыг чавыс тейлери-биле тодараттынар.

Шээрленири азы шээрлениишкин (орус. пост) – мөргүлдүң дээштиин күштелдирер дээш база аажок күштүг качыгдалды Бурганга көргүзер дээш, элээн үе дургузунда аъш-чем чиирин шеглээри.

Ыдыктыг ыр (грек. псалмос) – Бурганны алдаржыткан ырылар. Оларның иштики утказы алгыш-йөрээл база мөргүл хевирлиг болур. Ыдыктыг ырларның номунче 150 ыр кирген, оларның дыка хөйүн Давид хаан чогааткан бооп турар. Чаа Чагыг-керээниң чогаадыкчылары хөй-ле Ыдыктыг ырларны Христостуң бо делегейже чедип кээриниң дугайында өттүр билген медеглелдер кылдыр санап турганнар.

Элчин (грек. апостолос) – Бурганның мурнундан бүрүн эргелиг төлээ. Иисус Христоска бараан болуру-биле кыйгырткан кижи. Иисус Бодунуң эң баштайгы өөреникчилериниң аразындан он ийи кижиге ол атты берген. Сөөлзүредир өске-даа элчиннер тыптып келген, чижээлээрге, Матфий болгаш Павел.

Эрлик (евр. сатан, грек. диаболос, орус. дьявол) – «буруудадыкчы» азы «удурланыкчы» дээн уткалыг сөс. Бурганның удурланыкчызын, кижилерниң күткүкчүзүн, каржы буктарның эң кол баштыңчызын ынча деп адаар. Ооң чамдык өске аттары – веелзевул, бузуттуг.

Библейжи эге хемчеглер таблицазы

Бо таблицаның медээлери амгы үедеги археологияның тывыштарын илередип турар. Ындыг-даа болза, эрте-бурунгу делегейге деңзиниң, узунунуң болгаш ишкириниң эге хемчеглери бүрүнү-биле чаңгыс аай турбаанын база тус черде хүлээп көрдүнгенинден болганчок-ла хамааржыр турганын бодап көөр херек. Ынчангаш шак бо амгы үениң дең үнелиг хемчеглерин чүгле чижеглээн кылдыр көрзе чогуур. Сөзүглелде ол эрте-бурунгу эге хемчеглерни бичежек куруг төгерик-биле демдеглээн (чижээ, °эфа).

ДЕҢЗИ

1. гера   550 мг
2. бека (= 10 гера)   5,5 г
3. шекел (= 2 бека)   11 г
4. мина (= 50 шекел)   550 г
5. талант (= 60 мина)   33 кг

УЗУНУ

1. карыш (= 11-12 илиг)   0,22 м
2. кыры (= 2 карыш)   0,45 м
3. стадий   185 м

КУРГАГ ТӨКТҮҮЧЕЛ ЧҮҮЛДҮҢ ИШКИРИ

1. гомор (= 1/10 эфа)   2,2 л
2. са (= 1/3 эфа)   7,3 л
3. эфа (= 3 са, 10 гомор)   22 л
4. хомер / кор (= 10 эфа)   220 л

СУУК ЧҮҮЛДҮҢ ИШКИРИ

1. лог   0,3 л
2. гин (= 12 лог)   3,5 л
3. бат (= 6 гин)   22 л
4. хомер / кор (= 10 бат)   220 л

Карталар

Карталар

1. Эрте-бурунгу Чөөн Чүк

2. Египет Болгаш Синай

3. Израиль Аймактарның Ээлел Черлери

4. Саул, Давид Болгаш Соломонга Чагырткан Черлер

5. Израиль Болгаш Иудея Күрүнелер

6. Иисус Христостуң Үезинде Рим Империя

7. Эрте-бурунгу Палестинаның Чер Кырының Тургузуу

8. Иисус Христостуң Үезинде Палестина

9. Иисус Христостуң Үезинде Иерусалим

10. Иисус Христостуң Үезинде Иерусалимде Бурганның Өргээзи

11. Павел Элчинниң Бирги Аян-чоруу

12. Павел Злчинниң Ийиги Аян-чоруу

13. Павел Элчинниң Үшкү Аян-чоруу

14. Павел Элчинниң Дөрткү Аян-чоруу

ЭРТЕ-БУРУНГУ ЧӨӨН ЧҮК

ЕГИПЕТ БОЛГАШ СИНАЙ

ИЗРАИЛЬ АЙМАКТАРНЫҢ ЭЭЛЕЛ ЧЕРЛЕРИ

САУЛ, ДАВИД БОЛГАШ СОЛОМОНГА ЧАГЫРТКАН ЧЕРЛЕР

ИЗРАИЛЬ БОЛГАШ ИУДЕЯ КҮРҮНЕЛЕР

ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ РИМ ИМПЕРИЯ

ЭРТЕ-БУРУНГУ ПАЛЕСТИНАНЫҢ ЧЕР КЫРЫНЫҢ ТУРГУЗУУ

ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ПАЛЕСТИНА

ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ИЕРУСАЛИМ

ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ИЕРУСАЛИМДЕ БУРГАННЫҢ ӨРГЭЭЗИ

ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ БИРГИ АЯН-ЧОРУУ

ПАВЕЛ ЗЛЧИННИҢ ИЙИГИ АЯН-ЧОРУУ

ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ ҮШКҮ АЯН-ЧОРУУ

ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ ДӨРТКҮ АЯН-ЧОРУУ

Table of Contents

Ыдыктыг Библия

Ыдыктыг Библия

Даниил

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12

Тайылбырлыг Словарь

- Авраам
- Авырал
- Ажыдыышкын
- Акталаткан кижи
- Аллилуйя
- Аминь
- Амыр-дыш хүнү
- Аптара, ыдыктыг аптара
- Арыг, арыг эвес
- Асия
- Ашера
- Бараалгакчы, Бурганның бараалгакчызы
- Баштыңнар
- Белдир-ыяш
- Болбаазыраңгай
- Бурган
- Буянныг Медээ
- Ваал
- Веелзевул
- Галилея хөлү
- Давид
- Дайынчы терге
- Дүрзү-бурган
- Дээди иудей Чөвүлел
- Дээрги-Чаяакчы
- Дээрниң төлээзи, Бурганның төлээзи
- Иордан хем
- Кижи амытан Оглу
- Кул-кадай
- Кыртыжап демдектээри
- Левиттер
- Медээчи, Бурганның медээчизи
- Моав
- Моисей
- Мөргүл, мөргүүрү
- Негев
- Ном-хоойлу тайылбырлакчызы
- Он-хоорай
- Өргүл
- Өргүл салыр бедигээш
- Өргээ, Бурганның өргээзи
- Өске чоннар улузу
- Понтий Пилат
- Прозелит
- Рефа улус
- Саддукейлер
- Самария чурттуглар азы самарийжилер
- Синагога
- Синай даг
- Сион
- Соломон
- Сугга суктурары
- Сүлде, Ыдыктыг Сүлде
- Тамы
- Угаадыглыг чугаа
- Ужуражылга майгыны, ыдыктыг майгын
- Үе
- Фарисейлер
- Хаарган далганнар байырлалы
- Ханаан
- Херувим
- Хоойлу, ыдыктыг хоойлу
- Хорив
- Хосталыышкын байырлалы
- Христос
- Чагыг-керээ
- Чууза
- Шефела
- Шээрленири азы шээрлениишкин
- Ыдыктыг ыр
- Элчин
- Эрлик

Библейжи эге хемчеглер таблицазы

Карталар

- ЭРТЕ-БУРУНГУ ЧӨӨН ЧҮК
- ЕГИПЕТ БОЛГАШ СИНАЙ
- ИЗРАИЛЬ АЙМАКТАРНЫҢ ЭЭЛЕЛ ЧЕРЛЕРИ

- САУЛ, ДАВИД БОЛГАШ СОЛОМОНГА ЧАГЫРТКАН ЧЕРЛЕР

- ИЗРАИЛЬ БОЛГАШ ИУДЕЯ КҮРҮНЕЛЕР

- ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ РИМ ИМПЕРИЯ

- ЭРТЕ-БУРУНГУ ПАЛЕСТИНАНЫҢ ЧЕР КЫРЫНЫҢ ТУРГУЗУУ

- ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ПАЛЕСТИНА

- ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ИЕРУСАЛИМ

- ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ИЕРУСАЛИМДЕ БУРГАННЫҢ ӨРГЭЭЗИ

- ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ БИРГИ АЯН-ЧОРУУ
- ПАВЕЛ ЗЛЧИННИҢ ИЙИГИ АЯН-ЧОРУУ
- ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ ҮШКҮ АЯН-ЧОРУУ
- ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ ДӨРТКҮ АЯН-ЧОРУУ